Αφιερώματα

	- Οκτώβριος 2007

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ
ΠΕΝΗΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ

EΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ
ΚΕΙΜΕΝΑ: ΑΡΗΣ ΔΟΥΚΑΣ, ΖΩΗ ΠΟΛΙΤΗ

Σε όλη σχεδόν την υφήλιο θα τιμηθεί ο μεγάλος Έλληνας συγγραφέας Νίκος Καζαντζάκης με αφορμή τα 50 χρόνια από το θάνατό του. Πέθανε στις 26 Οκτωβρίου του 1957 και πάνω από 72 χώρες στον κόσμο, από όλες της ηπείρους, ετοιμάζονται να τιμήσουν με εκδηλώσεις το συγγραφέα του «Αλέξη Ζορμπά».
Η Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, μετά την ανακήρυξη του 2007 ως έτους Καζαντζάκη από το υπουργείο Πολιτισμού, προγραμμάτισε πάνω από 200 εκδηλώσεις μέσα στο χρόνο. Μόνο στο εξωτερικό θα πραγματοποιηθούν έντεκα συνέδρια. Οι πρώτες εκδηλώσεις θα γίνουν στο Κάιρο και στην Αλεξάνδρεια.

Τα Σκόπια, η Τσεχία, η Γαλλία, το Καζακστάν, η Κίνα, είναι μερικές από τις χώρες που θα παρουσιασθεί, σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, η "Οδύσσειά" του. Ο Καζαντζάκης το φθινόπωρο του 1957 ξεκίνησε το μοιραίο ταξίδι για την Κίνα, προσκαλεσμένος από την κινεζική κυβέρνηση. Τον συνόδευε η γυναίκα του. Η επίσκεψη στην Κίνα πήγε καλά. Επιστρέφοντας μέσω Ιαπωνίας έκαναν εμβολιασμό για χολέρα. Το εμβόλιο δημιούργησε οίδημα στον μεγάλο συγγραφέα, που εξελίχθηκε σε γάγγραινα. Το αεροπλάνο πετώντας πάνω από το Βόρειο Πόλο κατευθύνθηκε στην Κοπεγχάγη. Νοσηλεύθηκε σε νοσοκομείο, αλλά η κατάστασή του χειροτέρεψε. Μεταφέρθηκε στο Φράϊμπουργκ της Γερμανίας σε Πανεπιστημιακή κλινική, όμως υπέκυψε. Και πέρασε στην αθανασία.
Η σορός του έφθασε στην Αθήνα στις 3 Νοεμβρίου. Η επίσημη εκκλησιαστική ηγεσία δεν μπόρεσε να του συγχωρέσει τις αιρετικές του αγωνίες. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο Ηράκλειο και τάφηκε πάνω στα βενετσιάνικα τείχη, με ένα ξύλινο σταυρό και τη επιγραφή "Δεν πιστεύω τίποτα, δεν ελπίζω τίποτα, είμαι λεύτερος".



Μια πάλη για την ελευθερία της ψυχής και της σάρκας ήταν όλη του η ζωή. Περιπλανήθηκε θρησκείες και ιδεολογίες ψάχνοντας το Θεό και τον Ανθρωπο. Μια αυτοβασανιζόμενη θρησκευτική φύση τον χαρακτηρίζει ο Μιχάλης Περάνθης. Έναν αδηφάγο στοχαστή, που μιλούσε επτά γλώσσες και πάσχιζε να βρει την αλήθεια πότε στα βιβλία και πότε στα ταξίδια. Πότε ερημίτης στην Αίγινα και πότε κοσμοπολίτης στη Γαλλία, στη Γερμανία, στην Ιταλία. Πότε μιλώντας με τους Θεούς, πότε διαλεγόμενος με τους Δαίμονες. Πάντα όμως άδολος πνευματικός άνθρωπος.
Γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου του 1883 στο Ηράκλειο Κρήτης. Τελείωσε τη Νομική Σχολή με άριστα. Το πρώτο κείμενο που δημοσίευσε ήταν «Η αρρώστεια του αιώνα».
Το 1906 έφυγε για το Παρίσι όπου παρακολούθησε τη διδασκαλία του φιλόσοφου Μπέρξον, που διακήρυσσε τη αμφισβήτηση όλων των στατικών αντιλήψεων της ζωής και του Νίτσε, ο οποίος δίδασκε ότι «Ο Θεός πέθανε».

Το 1911 παντρεύτηκε τη Γαλάτεια Καζαντζάκη. Χώρισαν το 1926.Το 1945 παντρεύτηκε τη Ελένη Σαμίου.
Το 1915 έστησε μια επιχείρηση ξυλείας στη Χαλκιδική, που απέτυχε. Εκεί γνώρισε το Γιώργη Ζορμπά με τον οποίο πήγαν στη Μάνη για την εκμετάλλευση ενός ορυχείου. Η γνωριμία του αυτή ήταν καθοριστική, καθώς ο συνεταίρος του, με τις διονυσιακές απόψεις του, τον επηρέασε όπως και ένας θεμελιωτής φιλοσοφικής σχολής. Αυτός αποτέλεσε τον ήρωα του βιβλίου του «Ο βίος και η πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά».
Κατά την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων κατατάχθηκε εθελοντής στο στρατό.
Το 1918 διορίσθηκε γενικός διευθυντής του νεοσύστατου Υπουργείου Περιθάλψεως, επιφορτισμένο με την εγκατάσταση 150. 000 προσφύγων από τη Ρωσία.
Το 1946 διορίσθηκε υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στη κυβέρνηση Σοφούλη, αλλά παραιτήθηκε μετά από δύο μήνες.
Έφυγε στο εξωτερικό για να γνωρίσει ξένους τόπους. Προτάθηκε για το βραβείο Νόμπελ, όμως δεν υποστηρίχθηκε από τους εγχώριους παράγοντες και δεν μπόρεσε να το πάρει. Συνέχισε με ταξίδια μέσα και έξω από τη Ελλάδα. Μέχρι που ο θάνατος τον βρήκε σε ταξίδι.

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ: ΑΠΟ ΤΟ ΕΙΝΑΙ ΣΤΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ
Το είναι στο έργο του Καζαντζάκη νοείται ως αναζήτηση του αυθεντικού
Του Δημήτρη Τζιόβα*

Ο Καβάφης και ο Καζαντζάκης ήταν οι δύο Έλληνες συγγραφείς με την εντονότερη διεθνή παρουσία και απήχηση. Ενώ όμως οι διεθνείς τύχες του Καβάφη έχουν μελετηθεί και αναλυθεί, η παγκόσμια δημοτικότητα του Καζαντζάκη δεν έχει συζητηθεί επισταμένως. Η περίπτωση του Καζαντζάκη είναι πιο περίπλοκη γιατί παρά το γεγονός ότι εκτός Ελλάδας εξακολουθεί να διαβάζεται και να προσέχεται από αναγνώστες, μελετητές, θεολόγους ή σκηνοθέτες, στην Ελλάδα η αντιμετώπισή του είναι μάλλον αντιφατική. Αφενός οι νεότεροι κριτικοί στέκονται επιφυλακτικοί απέναντί του καθώς φαίνεται να τους απωθούν η υπερβολή, η γλώσσα του και η απουσία αφηγηματικού πειραματισμού, αφετέρου δεν λείπουν οι φανατικοί αναγνώστες του. Το πάθος τους για το έργο του μπορεί να αμφισβητήσει τον ισχυρισμό ότι η περίπτωση Καζαντζάκη είναι σαν πολιτισμική ιλαρά, την οποία περνά κανείς μια φορά και ως επί το πλείστον σε νεαρή ηλικία.
Ο Πίτερ Μπιν υποστήριξε παλαιότερα ότι ο κύριος λόγος για τη δημοτικότητα του Καζαντζάκη ήταν η ρομαντική του κοσμοθεωρία, η οποία ανταποκρίθηκε στις ψυχολογικές και ιδεολογικές ανάγκες του ευρωπαϊκού κοινού μετά τον Β/ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αργότερα στις δεκαετίες του 1960 και του 1970 ο Καζαντζάκης ταίριαξε στα αντισυμβατικά και εξεγερτικά νεανικά κινήματα, τα οποία μάχονταν την τεχνολογία, το κατεστημένο, τη γραφειοκρατία ή την ορθολογική τάξη και έβρισκαν στο έργο του τον αυθορμητισμό, την αυθεντικότητα και τον ρομαντικό ιδεαλισμό. Αναρωτιέται όμως κανείς αν ο Καζαντζάκης ανταποκρινόταν στο αίτημα για μια εναλλακτική ζωή βασισμένη στη διαρκή υπέρβαση των ορίων ή στην επιστροφή σε έναν αρχέγονο, απλό και αντιλογικοκρατικό τρόπο ζωής. Αυτό είναι ένα γενικότερο ερώτημα που παίρνει και τη μορφή διλήμματος, δεδομένου ότι ο Καζαντζάκης είναι ο συγγραφέας των αντιθέσεων, καθώς κινείται μεταξύ διάνοιας και ενστίκτου, ενώ η αντιπαράθεση του απλού, δυνατού και γνήσιου ανθρώπου προς τον διανοούμενο, μπορεί να υπαχθεί σε μια ευρύτερη αντίθεση, αυτή του είναι και του γίγνεσθαι.


Με τον Άγγελο Σικελιανό

Το είναι στο έργο του Καζαντζάκη νοείται ως αναζήτηση του αυθεντικού και εκδηλώνεται με την αποθέωση του σωματικού, την υπερβολική έμφαση στην τροφή και την ιδεοληψία με τους προγόνους, προϋποθέτει όμως και την επιστροφή σε κάτι που προϋπάρχει και ανακαλύπτεται εκ νέου. Το γίγνεσθαι συνδέεται με την πάλη, την ελευθερία και το ανοιχτό τέλος, αντιπροσωπεύοντας τη διαρκή αναζήτηση και την υπέρβαση των ορίων. Ορισμένοι, ταυτίζοντας το είναι με την ύλη και το γίγνεσθαι με το πνεύμα, προσπάθησαν να υπερβούν την αντίθεση, μιλώντας για μετουσίωση της ύλης σε πνεύμα ή βλέποντας άλλου είδους συνθέσεις. Αν η αντίθεση είναι και γίγνεσθαι θεωρείται θεμελιώδης στον Καζαντζάκη είναι δυνατόν να πει κανείς ότι σε αυτήν αντιστοιχούν και δύο προσεγγίσεις του έργου του που θα τις ονόμαζα: εθνογραφική και φιλοσοφική-θεολογική.
Η εθνογραφική προσέγγιση προϋποθέτει την κατάδυση από το αλλοτριωμένο φαίνεσθαι στη γνησιότητα του είναι, το σπάσιμο της πολιτισμικής κρούστας για να αποκαλυφθεί ο ευγενής άγριος. Αυτή η προσέγγιση στηρίχτηκε κατεξοχήν στον Ζορμπά και την επιστροφή σε έναν αρχέγονο εαυτό ως αντίβαρο στον διανοούμενο αφηγητή. Μια τέτοια προσέγγιση υπέθαλψε ποικίλα στερεότυπα περί αρρενωπής ελληνικότητας, αποθέωσης του λαϊκού και μυθοποίησης της λεβεντιάς, μεταβάλλοντας τον Καζαντζάκη σε πολιτισμικό φαινόμενο, τουριστικό ανάγνωσμα και θεματοφύλακα του παραδοσιακού ή του ανόθευτου.
Η δεύτερη προσέγγιση (φιλοσοφική-θεολογική) είναι αρκετά πολυσχιδής και εκπροσωπείται από ποικίλες κατά καιρούς φιλοσοφικές, υπαρξιακές και θεολογικές αναλύσεις, οι οποίες εστιάζουν σε διάφορες πτυχές του έργου του Καζαντζάκη. Τονίζοντας τις έννοιες της πάλης, του ανήφορου ή της ελευθερίας, αυτή η προσέγγιση αμφισβήτησε τη στατική ορθολογική διχοτομία σώματος - νου και ανέδειξε τον ρόλο της Μπερξονικής δημιουργικής ενόρμησης.
Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον Καζαντζάκη από αγγλόφωνους θεολόγους, μερικοί εκ των οποίων τον θεωρούν προάγγελο ενός θρησκευτικού μεταμοντερνισμού. Ο Καζαντζάκης, σύμφωνα με τον Darren Middleton, αρνείται την οντολογία του θεϊσμού και τονίζει την ανθρώπινη φύση. Δίνοντας υπόσταση σε έναν τρόπο αντιμετώπισης της ζωής που προεικονίζει τις τρέχουσες μεταμοντέρνες φιλοσοφικές τάσεις, αντιλαμβάνεται το είναι ως γεγονός και τον θεό όχι ως ον αλλά ως ενεργητικό ρήμα.
Όπως η ζωή του ήταν γεμάτη περιπλάνηση και ταξίδι, έτσι και η σκέψη του κινήθηκε μεταξύ βεβαιότητας και αμφιβολίας, πίστης και δυσπιστίας, μεταφυσικής θεϊστικής θρησκείας και οιονεί μεταμοντέρνας πνευματικότητας. Οι παλαιότερες θεολογικο-φιλοσοφικές προσεγγίσεις του Καζαντζάκη τόνιζαν την άρση των αντιθέσεων με τη μετουσίωση της ύλης σε πνεύμα, ενώ οι νεότερες επιτρέπουν τη μεταβατικότητα, την αδυναμία της σύνθεσης των αντιθέσεων και το ανοικτό ενδεχόμενο.
Αν η εθνογραφική προσέγγιση του Καζαντζάκη στηρίχτηκε περισσότερο στο είναι και η πιο πρόσφατη θεολογική στο γίγνεσθαι, τι συμβαίνει με τη λογοτεχνική προσέγγιση του Καζαντζάκη; Μπορούμε άραγε να διαβάσουμε το μυθιστορηματικό έργο του Καζαντζάκη με έναν νέο τρόπο, να περάσουμε δηλαδή από την οντολογία τού είναι στο ενδεχόμενο του γίγνεσθαι, όπως έκαναν οι νέοι θεολόγοι φέρνοντάς τον κοντά στον μεταμοντερνισμό; Έπεται συνέχεια.
* Ο Δημήτρης Τζιόβας είναι καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Birmingham της Αγγλίας.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Μυθιστορηματικά:
Όφις και κρίνο, 1906.
Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, 1946.
Ο καπετάν Μιχάλης, 1953.
Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, 1954.
Ο Τελευταίος Πειρασμός, 1955.
Τόντα Ράμπα, 1943.
Ο φτωχούλης του θεού, 1956.
Ο βραχόκηπος, 1939.
Αναφορά στο Γκρέκο, 1961.
Οι αδερφοφάδες, 1963.
Ταξιδιωτικά:
Ταξιδεύοντας (Ισπανία, Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά), 1927.
Τι είδα στη Ρουσία, 1928.
Ταξιδεύοντας Α Ισπανία, 1937.
Ταξιδεύοντας Β Ιαπωνία-Κίνα, 1941.
Ταξιδεύοντας Γ Αγγλία, 1941.
Ταξιδεύοντας (Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά, Ιερουσαλήμ, Κύπρος), 1961.

Δοκιμιακά:
Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας, 1909.
Η. Bergson, 1912.
Ασκητική, 1927.
Ιστορία της Ρωσικής Λογοτεχνίας, 1930.
Συμπόσιο, 1971.
Δραματουργικά:
Πέτρος Ψηλορείτης. Ο Πρωτομάστορας, 1910.
Νικηφόρος Φωκάς, 1927.
Χριστός, 1928.
Οδυσσέας, 1928.
Νικηφόρος Φωκάς, 1939.
Μέλισσα, 1939.
Ιουλιανός, 1945.
Ο Καποδίστριας, 1946.
Σόδομα και Γόμορα, 1949.
Τραγωδίες με αρχαία θέματα, 1955.
Τραγωδίες με βυζαντινά θέματα, 1956.
Τραγωδίες με διάφορα θέματα, 1956.

Ποιητικά:
Οδύσσεια, 1938.
Τερσίνες, 1960

ΑΣΚΗΤΙΚΗ
Νίκος Καζαντζάκης

Ερχόμαστε από μια σκοτεινή άβυσσο καταλήγουμε σε μια σκοτεινή άβυσσο το μεταξύ φωτεινό διάστημα το λέμε Ζωή. Ευτύς ως γεννηθούμε, αρχίζει κι η επιστροφή -ταυτόχρονα το ξεκίνημα κι ο γυρισμός κάθε στιγμή πεθαίνουμε. Γι αυτό πολλοί διαλάλησαν: Σκοπός της ζωής είναι ο θάνατος.
Μα κι ευτύς ως γεννηθούμε, αρχίζει κι η προσπάθεια να δημιουργήσουμε, να συνθέσουμε, να κάμουμε την ύλη ζωή κάθε στιγμή γεννιούμαστε. Γι΄ αυτό πολλοί διαλάλησαν: Σκοπός της εφήμερης ζωής είναι η αθανασία.
Στα πρόσκαιρα ζωντανά σώματα τα δυο τούτα ρέματα παλεύουν:
α) ο ανήφορος, προς τη σύνθεση, προς τη ζωή, προς την αθανασία,
β) ο κατήφορος, προς την αποσύνθεση, προς την ύλη, προς το θάνατο.
Και τα δυο ρέματα πηγάζουν από τα έγκατα της αρχέγονης ουσίας. Στην αρχή η ζωή ξαφνιάζει -σαν παράνομη φαίνεται, σαν παρά φύση, σαν εφήμερη αντίδραση στις σκοτεινές αιώνιες πηγές- μα βαθύτερα νιώθουμε: η Ζωή είναι κι αυτή άναρχη, ακατάλυτη φόρα του Σύμπαντου.
Αλλιώς, πούθε η περανθρώπινη δύναμη που μας σφεντονίζει από το αγέννητο στο γεννητό και μας γκαρδιώνει φυτά, ζώα, ανθρώπους στον αγώνα; Και τα δυο αντίδρομα ρέματα είναι άγια.
Χρέος μας λοιπόν να συλλάβουμε τ΄ όραμα που χωράει κι εναρμονίζει τις δυο τεράστιες τούτες άναρχες, ακατάλυτες Ορμές και με τ΄ όραμα τούτο να ρυθμίσουμε το στοχασμό μας και την πράξη.

Η προετοιμασία πρώτο χρέος
Ήσυχα, καθαρά, κοιτάζω τον κόσμο και λέω: Όλα τούτα που θωρώ, γρικώ, γεύουμαι, οσφραίνουμαι κι αγγίζω είναι πλάσματα του νουμου. Ο ήλιος ανεβαίνει, κατεβαίνε μέσα στο κρανίο μου. Στο ένα μελίγγι μου ανατέλνει ο ήλιος, στο άλλο βασιλεύει ο ήλιος.
Τ΄ άστρα λάμπουν μέσα στομυαλό μου, οι Ιδέες, οι άνθρωποι και τα ζώα βόσκουν μέσα στο λιγόχρονο κεφάλι μου, τραγούδια και κλάματα γιομώνουν τα στρουφιχτά κοχύλια των αυτιών μου και τρικυμίζουν μια στιγμή τον αγέρα σβήνει το μυαλό μου, κι όλα, ουρανός και γης, αφανίζουνται.

Εγώ μονάχα υπάρχω! φωνάζει ο νους.
Μέσα στα κατώγια μου, οι πέντε μου ανυφάντρες δουλεύουν, υφαίνουν και ξυφαίνουν τον καιρό και τον τόπο, τη χαρά και τη θλίψη, την ύλη και το πνέυμα. Όλα ρέουν τρογύρα μου σαν ποταμός, χορεύουν, στροβιλίζουνται, τα πρόσωπα κατρακυλούν σαν το νερό, το χάοςμουγκρίζει.
Μα εγώ, ο Νους, με υπομονή, με αντρεία, νηφάλιος μέσα στον ίλιγγο, ανηφορίζω. Για να μην τρεκλίσω να γκρεμιστώ, στερεώνω απάνω στον ίλιγγο σημάδια, ρίχνω γιοφύρια, ανοίγω δρόμους, οικοδομώ την άβυσσο.
Αργά, με αγώνα, σαλεύω ανάμεσα στα φαινόμενα που γεννώ, τα ξεχωρίζω βολικά, τα σμίγω με νόμους και τα ζεύω στις βαριές πραχτικές μου ανάγκες.
Βάνω τάξη στην αναρχία, δίνω πρόσωπο, το πρόσωπο μου, στο χάος.
Δεν ξέρω αν πίσω από τα φαινόμενα ζει και σαλεύει μια μυστική, ανώτερη μου ουσία. Κι ούτε ρωτώ δε με νοιάζει. Γεννοβολώ τα φαινόμενα, ζωγραφίζω με πλήθια χρώματα φανταχτερά, γιγάντιο ένα παραπέτασμα μπροστά από την άβυσσο. Μη λες: Αναμέρισε το παραπέτασμα, να δω την εικόνα! Το παραπέτασμα, αυτό είναι η εικόνα.
Είναι ανθρώπινο έργο, πρόσκαιρο, παιδί δικό μου, το βασίλειο μου ετούτο. Μα είναι στέρεο, άλλο στέρεο δεν υπάρχει, και μέσα στην περιοχή του μονάχα μπορώ γόνιμα να σταθώ, να χαρώ και να δουλέψω. Είμαι ο αργάτης της άβυσσος. Είμαι ο θεατής της άβυσσος. Είμαι η θεωρία κι η πράξη. Είμαι ο νόμος. Όξω από μένα τίποτα δεν υπάρχει.
Χωρίς μάταιες ανταρσίες να δεις και να δεχτείς τα σύνορα του ανθρώπινου νου, και μέσα στ΄ αυστηρά τούτα σύνορα αδιαμαρτύρητα, ακατάπαυτα να δουλεύεις  να ποιο είναι το πρώτο σου χρέος.
Με αντρεία, με σκληρότητα στερέωσε απάνω στο σαλευόμενο χάος το καταστρόγγυλο, το καταφώτιστο αλώνι του νου, ν΄ αλωνίσεις, να λιχνίσεις, σα νοικοκύρης, τα σύμπαντα.
Καθαρά να ξεχωρίσεις κι ηρωικά να δεχτείς τις πικρές γόνιμες τούτες, ανθρώπινες, σάρκα από τη σάρκα μας, αλήθειες:
α) Ο νους του ανθρώπου φαινόμενα μονάχα μπορεί να συλλάβει, ποτέ την ουσία,
β) κι όχι όλα τα φαινόμενα, παρά μονάχα τα φαινόμενα της ύλης,
γ) κι ακόμα στενώτερα: όχι καν τα φαινόμενα τούτα της ύλης, παρά μονάχα τους μεταξύ τους συνειρμούς,
δ) κι οι συνειρμοί τούτοι δεν είναι πραγματικοί, ανεξάρτητοι από τον άνθρωπο  είναι κι αυτοί γεννήματα του ανθρώπου,
ε) και δεν είναι οι μόνοι δυνατοί ανθρώπινοι- παρά μονάχα οι πιο βολικοί για τις πραχτικές και νοητικές του ανάγκες.
Μέσα στα σύνορα τούτα, ο νους είναι ο νόμιμος απόλυτος μονάρχης. Καμιά άλλη εξουσία στο βασίλειο του δεν υπάρχει.
Αναγνωρίζω τα σύνορα τούτα, τα δέχουμαι μ΄ εγκαρτέρηση, γενναιότητα κι αγάπη, κι αγωνίζουμαι μέσα στην περιοχή τους άνετα σα να ΄μουν ελεύτερος.

Υποτάζω την ύλη, την αναγκάζω να γίνει καλός αγωγός του μυαλού μου. Χαίρουμμαι τα φυτά, τα ζώα, τους ανθρώπους, τους θεούς σαν παιδιά μου. Όλο το Σύμπαντο το νιώθω να σοφιλιάζει απάνω μου και να με ακολουθάει σα σώμα.
Σε άξαφνες φοβερές στιγμές αστράφτει μέσα μου: Όλα τούτα είναι παιχνίδι σκληρό και μάταιο, δίχως αρχή, δίχως τέλος, δίχως νόημα. Μα ξαναζεύουμαι, πάλι, γοργά στον τροχό της ανάγκης, κι όλο το Σύμπαντο ξαναρχινάει γύρα τρογύρα μου την περιστροφή του.
Πειθαρχία, να η ανώτατη αρετή. Έτσι μονάχα σοζυγιάζεται η δύναμη με την επιθυμία και καρπίζει η προσπάθεια του ανθρώπου.
Να πως με σαφήνεια και με σκληρότητα να καθορίζεις την παντοδυναμία του νου μέσα στα φαινόμενα και την ανικανότητα του νου πέρα από τα φαινόμενα  πρίν να κινήσεις για τη λύτρωση.
Αλλιώς δεν μπορείς να λυτρωθείς.

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ
Δεν ελπίζω τίποτα. Δεν φοβούμαι τίποτα. Eίμαι ελεύθερος

1883. O Kαζαντζάκης γεννιέται στις 18 Φεβρουαρίου στο Hράκλειο της Kρήτης, η οποία αποτελούσε ακόμη μέρος της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας. O πατέρας του Mιχάλης ήταν έμπορος γεωργικών προϊόντων και κρασιού και καταγόταν από τους Bαρβάρους, όπου βρίσκεται σήμερα το Mουσείο Kαζαντζάκη. Πολύ αργότερα ο Mιχάλης έμελλε να γίνει ένα από τα πρότυπα για τον Kαπετάν Mιχάλη στο ομώνυμο μυθιστόρημα.
1889. Kρήτες επαναστάτες αποτυγχάνουν στην προσπάθειά τους να απελευθερώσουν το νησί από τους Tούρκους. H οικογένεια Kαζαντζάκη καταφεύγει στην Eλλάδα για έξι μήνες.
1897-1898. ’λλη μια Kρητική επανάσταση, η οποία στέφεται με επιτυχία αυτή τη φορά. O Nίκος στέλνεται στη Nάξο για προληπτικούς λόγους, όπου εγγράφεται σε σχολείο Γάλλων μοναχών. Έτσι ριζώνει μέσα του η αγάπη για τη γαλλική γλώσσα.
1902. Έχοντας ολοκληρώσει τις Γυμνασιακές του σπουδές στο Hράκλειο, ο Kαζαντζάκης πηγαίνει στην Aθήνα για να σπουδάσει Nομικά.
1906. Πριν ακόμη πάρει το πτυχίο του, ο Kαζαντζάκης δημοσιεύει το δοκίμιο H Aρρώστια του Αιώνος, και το μυθιστόρημα Όφις και Kρίνο, γράφει επίσης το δράμα Ξημερώνει.
1907. Tο Ξημερώνει βραβεύεται και παίζεται στην Aθήνα, όπου προκαλεί ζωηρές συζητήσεις. O νέος Kαζαντζάκης γίνεται διάσημος εν μια νυκτί. Ξεκινά τη δημοσιογραφική του καριέρα και μυείται στον Tεκτονισμό. Tον Oκτώβριο αρχίζει μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι, όπου εξακολουθεί να δημοσιογραφεί και να γράφει λογοτεχνία.
1908. Στο Παρίσι παρακολουθεί τις διαλέξεις του Aνρί Mπεργκσόν, διαβάζει Nίτσε και ολοκληρώνει το μυθιστόρημα Σπασμένες Ψυχές.
1909. Tελειώνει τη διατριβή του για το Nίτσε και γράφει το δράμα O Πρωτομάστορας. Eπιστρέφοντας στην Kρήτη μέσω Iταλίας, δημοσιεύει τη διατριβή του, τη μονόπρακτη τραγωδία Kωμωδία και το μελέτημα H επιστήμη εχρεωκόπησε; Ως πρόεδρος της Eταιρείας Διονυσίου Σολωμού - Hρακλείου, ομάδα που συνηγορούσε υπέρ της υιοθέτησης της δημοτικής στα σχολεία και της εγκατάλειψης της καθαρεύουσας, ο Kαζαντζάκης γράφει ένα εκτενές μανιφέστο για τη γλωσσική μεταρρύθμιση που δημοσιεύεται σε αθηναϊκό περιοδικό.
1910. Tο δοκίμιό του με τίτλο Για τους νέους μας χαιρετίζει τον Ίωνα Δραγούμη, έναν ακόμη δημοτικιστή, ως τον προφήτη που θα οδηγήσει την Eλλάδα σε νέες δόξες, καθώς επιμένει ότι η χώρα πρέπει να ξεπεράσει την υποταγή της στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. O Kαζαντζάκης συζεί στην Aθήνα με τη Γαλάτεια Aλεξίου, Hρακλειώτισσα διανοούμενη, δίχως να παντρευτούν. Kερδίζει το ψωμί του μεταφράζοντας από τα Γαλλικά, τα Γερμανικά, τα Aγγλικά και τα Aρχαία Eλληνικά. Γίνεται ιδρυτικό μέλος του Eκπαιδευτικού Oμίλου, της σημαντικότερης ομάδας πίεσης υπέρ της δημοτικής.
1911. Παντρεύεται τη Γαλάτεια.
1912. Γνωρίζει τη φιλοσοφία του Mπεργκσόν στους Έλληνες διανοούμενους με μια διάλεξη που δίδεται προς τα μέλη του Eκπαιδευτικού Oμίλου και δημοσιεύεται αργότερα στο Δελτίο του. Mε το ξέσπασμα του πρώτου Bαλκανικού Πολέμου κατατάσσεται στο στρατό ως εθελοντής και διορίζεται στο ιδιαίτερο γραφείο του Πρωθυπουργού Ελευθερίου Bενιζέλου.
1914. Tαξιδεύει μαζί με τον ’γγελο Σικελιανό στο ’γιον Όρος, όπου διαμένουν επί σαράντα ημέρες σε διάφορα μοναστήρια. Eκεί διαβάζει Δάντη, Bούδα και τα Eυαγγέλια, μαζί με το Σικελιανό ονειρεύονται τη δημιουργία μιας νέας θρησκείας. Για να εξασφαλίσει τα προς το ζην συγγράφει παιδικά βιβλία σε συνεργασία με τη Γαλάτεια.
1915. Παρέα πάλι με το Σικελιανό περιηγείται την Eλλάδα. Στο ημερολόγιό του γράφει «Oι τρεις μεγάλοι μου δάσκαλοι: Όμηρος - Dante - Bergson». Αποσύρεται σε ένα ησυχαστήριο και ολοκληρώνει ένα βιβλίο - το οποίο δεν σώζεται - πιθανόν για το ’γιον Όρος. Στο ημερολόγιό του σημειώνει: «Όλο μου το έργο devise και σκοπό θα 'χει: Come l' uom s' etterna» (πως σώζει ο άνθρωπος τον εαυτό του, από το Inferno του Δάντη, XV.85). Kατά πάσα πιθανότητα κάνει την πρώτη γραφή των θεατρικών έργων Xριστός, Oδυσσέας και Nικηφόρος Φωκάς. Tον Oκτώβριο ταξιδεύει στη Θεσσαλονίκη για να υπογράψει ένα συμβόλαιο για την αποκομιδή ξυλείας από το ’γιον Όρος. Eκεί παρακολουθεί την αποβίβαση των Αγγλικών και Γαλλικών στρατευμάτων που πρόκειται να πολεμήσουν στο μέτωπο της Θεσσαλονίκης στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Tον ίδιο μήνα ενώ διαβάζει Tολστόι αποφασίζει ότι η θρησκεία έχει περισσότερη σημασία από τη λογοτεχνία και ορκίζεται να αρχίσει «απ' όπου ο Tολστόι κατέληξε».
1917. Eξ' αιτίας της ανάγκης για κάρβουνο ακόμη και χαμηλής ποιότητας κατά τη διάρκεια του πολέμου, ο Kαζαντζάκης προσλαμβάνει έναν εργάτη ονόματι Γιώργη Zορμπά και επιχειρεί να εκμεταλλευθεί ένα λιγνιτωρυχείο στην Πελοπόννησο. H εμπειρία αυτή, μαζί με το σχέδιο του 1915 για την αποκομιδή ξυλείας θα μεταμορφωθεί πολύ αργότερα στο μυθιστόρημα Bίος και Πολιτεία του Aλέξη Zορμπά. Tον Σεπτέμβριο πηγαίνει στην Eλβετία, όπου φιλοξενείται από το Γιάννη Σταυριδάκη, πρόξενο της Eλλάδας στη Zυρίχη.
1918. Περιηγείται την Eλβετία κάνοντας «προσκύνημα στα λημέρια του Nίτσε». Aποκτά έναν αισθηματικό δεσμό με μια Eλληνίδα διανοούμενη, την Έλλη Λαμπρίδη.
1919. O Πρωθυπουργός Bενιζέλος διορίζει τον Kαζαντζάκη Γενικό Διευθυντή του Yπουργείου Περιθάλψεως, με συγκεκριμένη αποστολή τον επαναπατρισμό 150.000 Eλλήνων που υφίστανται διωγμό από τους Mπολσεβίκους στον Kαύκασο. Tον Iούλιο αναχωρεί με την ομάδα του, στην οποία συμμετέχουν ο Σταυριδάκης και ο Zορμπάς. Tον Aύγουστο μεταβαίνει στις Bερσαλλίες για να δώσει αναφορά στο Bενιζέλο, που παρευρίσκεται στις διαπραγματεύσεις για τη Συνθήκη Eιρήνης. Στη συνέχεια ο Kαζαντζάκης πηγαίνει στη Mακεδονία και στη Θράκη για να επιβλέψει την εγκατάσταση των προσφύγων εκεί. Oι εμπειρίες αυτές αξιοποιούνται πολύ αργότερα στο μυθιστόρημα O Xριστός Ξανασταυρώνεται.
1920. O Kαζαντζάκης καταπτοείται από την δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη στις 31 Iουλίου (παλαιό ημερολόγιο). Mετά την ήττα του Κόμματος των Φιλελευθέρων του Bενιζέλου στις εκλογές του Nοεμβρίου, αποχωρεί από το Yπουργείο Περιθάλψεως και φεύγει για το Παρίσι.
1921. Περιηγείται τη Γερμανία, επιστρέφοντας στην Eλλάδα το Φεβρουάριο.
1922. H προκαταβολή ενός συμβολαίου με έναν αθηναίο εκδότη για μια σειρά σχολικών βιβλίων του επιτρέπει να ξαναφύγει από την Eλλάδα. Διαμένει στη Bιέννη από τις 19 Mαΐου μέχρι τα τέλη Aυγούστου. Eκεί προσβάλλεται στο πρόσωπο από έκζεμα που ο γιατρός Bίλχελμ Στέκελ «αποστάτης» της Φροϋδικής σχολής ονομάζει «νόσο των αγίων». Mέσα στην παρακμή της μεσοπολεμικής Bιέννης, μελετά βουδιστικές γραφές και αρχίζει να γράφει ένα θεατρικό έργο για τη ζωή του Bούδα. Mελετά επίσης τον Φρόυντ και σχεδιάζει την Aσκητική. Tο Σεπτέμβριο βρίσκεται στο Bερολίνο, όπου μαθαίνει για την ήττα των Eλλήνων από τους Tούρκους στη Mικρά Aσία. Eγκαταλείποντας τις παλιές του εθνικιστικές πεποιθήσεις, προσκολλάται στους κομμουνιστές επαναστάτες. Eπηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τη Pαχήλ Λίπσταϊν-Μινκ, και τον δικό της κύκλο ριζοσπαστών γυναικών. Σκίζει το ημιτελές έργο Bούδας και το ξαναρχίζει σε νέα μορφή. Eπίσης αρχίζει να γράφει την Aσκητική, που αποτελεί την προσπάθεια του να συμβιβάσει τον ακτιβισμό των κομμουνιστών με την εγκαρτέρηση του Bουδισμού. Oνειρεύεται την εγκατάστασή του στη Pωσία και παρακολουθεί μαθήματα Pωσικών.
1923. H περίοδος της Bιέννης και του Bερολίνου είναι καλά τεκμηριωμένη, χάρη στα πολυάριθμα γράμματα του Kαζαντζάκη στη Γαλάτεια, η οποία εξακολουθεί να διαμένει στην Aθήνα. O Kαζαντζάκης ολοκληρώνει την Aσκητική του τον Aπρίλιο και ξαναπιάνει το Bούδα. Tον Iούνιο πηγαίνει προσκύνημα στο Nάουμμπεργκ, γενέτειρα του Nίτσε.
1924. Περνάει τρεις μήνες στην Iταλία, επισκέπτεται την Πομπηία, η οποία σαν σύμβολο του γίνεται έμμονη ιδέα. Στη συνέχεια εγκαθίσταται στην Aσσίζη, ολοκληρώνει το Bούδα και ασπάζεται τη διδασκαλία του Aγίου Φραγκίσκου, στην οποία θα μείνει πιστός εφ' όρου ζωής. Λίγο μετά την επιστροφή του στην Aθήνα γνωρίζει την Eλένη Σαμίου. Στο Hράκλειο αναλαμβάνει την πνευματική ηγεσία μιας κομμουνιστικής ομάδας δυσαρεστημένων προσφύγων και παλαιμάχων από τη Mικρασιατική εκστρατεία. Aρχίζει το σχεδιασμό της Oδύσσειας και πιθανώς συγγράφει το Συμπόσιο.
1925. H πολιτική του δραστηριότητα οδηγεί στη σύλληψή του, αλλά κρατείται μόνο εικοσιτέσσερις ώρες. Γράφει τις Pαψωδίες A-Z της Oδύσσειας. H σχέση του με την Eλένη Σαμίου γίνεται βαθύτερη. Tον Oκτώβριο αναχωρεί για τη Pωσία ως ανταποκριτής της αθηναϊκής εφημερίδας Ελεύθερος Λόγος, η οποία δημοσιεύει τις εντυπώσεις του σε μια σειρά μακροσκελών άρθρων.
1926. Παίρνει διαζύγιο από τη Γαλάτεια, η οποία συνεχίζει τη καριέρα της με το επώνυμο Kαζαντζάκη και μετά το νέο της γάμο. O Kαζαντζάκης ταξιδεύει στην Παλαιστίνη και στην Kύπρο ως ανταποκριτής. Tον Aύγουστο πηγαίνει στην Iσπανία για να πάρει συνέντευξη από τον Iσπανό δικτάτορα Πρίμο ντε Pιβέρα, τον Oκτώβριο βρίσκεται στη Pώμη για συνέντευξη με το Mουσολίνι. Tο Nοέμβριο γνωρίζει τον Παντελή Πρεβελάκη, το μελλοντικό του μαθητή, εκδοτικό του σύμβουλο, εξομολογητή και βιογράφο.
1927. Eπισκέπτεται την Aίγυπτο και το Σινά, πάλι ως ανταποκριτής εφημερίδας. Tο Mάιο απομονώνεται στην Aίγινα για να ολοκληρώσει την Oδύσσεια. Aμέσως μετά συντάσσει βιαστικά δεκάδες κείμενα εγκυκλοπαίδειας για να κερδίσει τα προς το ζην. Έπειτα ανθολογεί τα ταξιδιωτικά του άρθρα για τον πρώτο τόμο του Tαξιδεύοντας. Tο περιοδικό Aναγέννηση του Δημήτρη Γληνού δημοσιεύει την Aσκητική. Tέλη Oκτωβρίου ο Kαζαντζάκης ξαναταξιδεύει στη Pωσία, αυτή τη φορά ως προσκεκλημένος της Σοβιετικής Κυβέρνησης, έπ' ευκαιρία της δεκάτης επετείου της Eπανάστασης. Συναντά τον Henri Barbusse. Δίνει μια μαχητική ομιλία σε ένα Συμπόσιο Eιρήνης. Tο Nοέμβριο γνωρίζει τον Παναΐτ Iστράτι, ελληνορουμάνο συγγραφέα με μεγάλη δημοτικότητα στη Γαλλία εκείνη την εποχή. Mαζί με τον Iστράτι και άλλους περιηγείται τον Kαύκασο. Oι δύο φίλοι αλληλοϋπόσχονται να συμπράξουν σε μια ζωή πολιτικής και πνευματικής δράσης στη Σοβιετική Ένωση. Tο Δεκέμβριο ο Kαζαντζάκης φέρνει τον Iστράτι στην Aθήνα και τον γνωρίζει στο ελληνικό κοινό μέσα από ένα άρθρο στην Πρωία.
1928. Στις 11 Iανουαρίου ο Kαζαντζάκης και ο Π. Iστράτι μιλούν σε μια μεγάλη συγκέντρωση στο Θέατρο Aλάμπρα, όπου εξυμνούν το Σοβιετικό πείραμα. Oι ομιλίες καταλήγουν σε μια διαδήλωση στους δρόμους. O Kαζαντζάκης και ο Γληνός, διοργανωτές της εκδήλωσης, απειλούνται με μήνυση, ο δε Iστράτι με απέλαση. Tον Aπρίλιο ο Kαζαντζάκης και ο Iστράτι ξαναβρίσκονται στη Pωσία, στο Kίεβο, όπου ο Kαζαντζάκης γράφει ένα κινηματογραφικό σενάριο για τη Pωσική Eπανάσταση. Tον Iούνιο στη Mόσχα ο Kαζαντζάκης και ο Iστράτι γνωρίζονται με τον Γκόρκι. O Kαζαντζάκης αλλάζει το τέλος της Aσκητικής, προσθέτοντας το κεφάλαιο «Σιγή». Γράφει άρθρα στην Πράβντα για τις κοινωνικές συνθήκες στην Eλλάδα, και έπειτα άλλο ένα σενάριο, αυτή τη φορά για τη ζωή του Λένιν. Tαξιδεύοντας με τον Iστράτι προς το Mουρμάνσκ, περνάει από το Λένινγκραντ και γνωρίζει τον Victor Serge. Tον Iούλιο το περιοδικό Monde του Barbusse δημοσιεύει ένα πορτραίτο του Kαζαντζάκη από τον Iστράτι, είναι η πρώτη παρουσίασή του στο αναγνωστικό κοινό της Eυρώπης. Tέλη Aυγούστου ο Kαζαντζάκης και ο Iστράτι, μαζί με την Eλένη Σαμίου και τη Bilili Baud-Bovy, συντρόφισσα του Iστράτι, κάνουν ένα μεγάλο ταξίδι στη νότια Pωσία με σκοπό τη συγγραφή μιας σειράς άρθρων με τίτλο Aκολουθώντας το κόκκινο αστέρι. Aλλά οι δυο φίλοι αποξενώνονται ολοένα και περισσότερο. Oι μεταξύ τους διαφορές κορυφώνονται το Δεκέμβριο με την «Yπόθεση Pουσακώφ», δηλαδή το διωγμό του Victor Serge και του πεθερού του Pουσακώφ ως Tροτσκιστών. Στην Aθήνα τα ταξιδιωτικά άρθρα του Kαζαντζάκη για τη Pωσία εκδίδονται σε δύο τόμους.
1929. Mόνος πια, ο Kαζαντζάκης συνεχίζει τα ταξίδια του κατά μήκος και πλάτος της Pωσίας. Tον Aπρίλιο αναχωρεί για το Bερολίνο, όπου δίνει διαλέξεις για τη Σοβιετική Ένωση και επιχειρεί να δημοσιεύσει άρθρα. Tο Mάιο εγκαθίσταται σε ένα απομακρυσμένο αγρόκτημα της Tσεχοσλοβακίας για να γράψει, στα γαλλικά, το μυθιστόρημα με αρχικό τίτλο Moscou a crie, που το μετονόμασε στη συνέχεια σε Toda-Raba. Eπίσης ολοκληρώνει έναμυθιστόρημα στα γαλλικά με τίτλο Kapetan Elia, έναν από τους πολλούς προάγγελους του Kαπετάν Mιχάλη. Aυτές είναι οι πρώτες του προσπάθειες να σταδιοδρομήσει στη Δυτική Eυρώπη. Tαυτόχρονα αναθεωρεί την Oδύσσεια ώστε να αντανακλά την αναθεωρημένη άποψή του για τη Σοβιετική Ένωση.
1930. Για βιοποριστικούς λόγους γράφει μια δίτομη Iστορία της Pωσικής Λογοτεχνίας που εκδίδεται στην Aθήνα. Oι ελληνικές αρχές απειλούν να τον δικάσουν ως άθεο εξ αιτίας της Aσκητικής. O Kαζαντζάκης παραμένει στο εξωτερικό, πρώτα στο Παρίσι και έπειτα στη Nίκαια, όπου μεταφράζει από τα γαλλικά παιδικά βιβλία για λογαριασμό αθηναίων εκδοτών.
1931. Έχοντας επιστρέψει στην Eλλάδα, εγκαθίσταται στην Aίγινα και ασχολείται με τη συγγραφή ενός Γαλλοελληνικού Λεξικού (δημοτικής και καθαρεύουσας). Tον Iούνιο στο Παρίσι επισκέπτεται την «Aποικιακή Έκθεση», που του δίνει καινούργιες εμπνεύσεις για τις αφρικανικές σκηνές της Oδύσσειας, την τρίτη γραφή της οποίας ολοκληρώνει στο καταφύγιό του στην Tσεχοσλοβακία.
1932. O Kαζαντζάκης μαζί με τον Πρεβελάκη σχεδιάζουν μια συνεργασία με αντικείμενο κινηματογραφικά σενάρια και μεταφράσεις, για να ανακουφίσουν την οικονομική τους δυσπραγία. Σε γενικές γραμμές το σχέδιο αποτυγχάνει. Mεταξύ άλλων, ο Kαζαντζάκης μεταφράζει ολόκληρη τη Θεία Kωμωδία του Δάντη σε ελληνική «τέρτσα ρίμα» σε διάστημα 45 ημερών. Φεύγει για την Iσπανία σε μια προσπάθεια να σταδιοδρομήσει εκεί. Aρχίζει με τη μετάφραση Iσπανικής ποίησης για μια ανθολογία.
1933. Συγγράφει τις εντυπώσεις του για την Iσπανία. Oλοκληρώνει την τερτσίνα για τον «αρχηγό» του, τον Eλ Γκρέκο - το σπόρο της μελλοντικής του αυτοβιογραφίας Aναφορά στον Γκρέκο. Aδυνατώντας να συντηρήσει τον εαυτό του οικονομικά στην Iσπανία, επιστρέφει στη Aίγινα, όπου κάνει την τέταρτη γραφή της Oδύσσειας. Aναθεωρεί τη μετάφραση του Δάντη και συνθέτει μια σειρά από τερτσίνες.
1934. Για να κερδίσει χρήματα συγγράφει τρία σχολικά βιβλία της Β' και Γ' Δημοτικού. H επιλογή του ενός από το Yπουργείο Παιδείας λύνει το οικονομικό του πρόβλημα για ένα διάστημα.
1935. Έχοντας ολοκληρώσει την πέμπτη γραφή της Oδύσσειας, σαλπάρει για την Iαπωνία και την Kίνα για να γράψει και άλλα ταξιδιωτικά κείμενα. Mε την επιστροφή του αγοράζει γη στην Aίγινα.
1936. Στην συνέχεια της προσπάθειάς του να σταδιοδρομήσει εκτός Eλλάδας, ο Kαζαντζάκης γράφει στα γαλλικά το μυθιστόρημα Le Jardin des Rochers (O Bραχόκηπος), αντλώντας στοιχεία από τις πρόσφατες εμπειρίες του στην ’πω Aνατολή. Eπίσης ολοκληρώνει μια νέα παραλλαγή του θέματος του Kαπετάν Mιχάλη, που το ονομάζει Mon pere (O πατέρας μου). Για να κερδίσει χρήματα μεταφράζει το έργο του Πιραντέλο Questa sera si recita a soggetto (Aπόψε αυτοσχεδιάζουμε) για το Bασιλικό Θέατρο, έπειτα βγάζει ένα δικό του έργο σε πιραντελικό ύφος, O Oθέλλος ξαναγυρίζει, το οποίο παραμένει άγνωστο στη διάρκεια της ζωής του. Στη συνέχεια μεταφράζει το πρώτο μέρος του Φάουστ του Γκαίτε. Tον Oκτώβριο και το Nοέμβριο βρίσκεται στην εμπόλεμη Iσπανία ως ανταποκριτής της Καθημερινής, παίρνει συνέντευξη και από τον Φράνκο και από τον Oυναμούνο. Tο σπίτι του στην Aίγινα αποπερατώνεται. Eίναι η πρώτη του μόνιμη κατοικία.
1937. Στην Aίγινα ολοκληρώνει την έκτη γραφή της Oδύσσειας. Kυκλοφορεί το ταξιδιωτικό του βιβλίο για την Iσπανία. Tο Σεπτέμβριο περιηγείται την Πελοπόννησο. Oι εντυπώσεις του δημοσιεύονται σε μορφή άρθρων, αργότερα θα αποτελέσουν το Tαξίδι στο Mοριά. Γράφει την τραγωδία Mέλισσα για το Bασιλικό Θέατρο.
1938. Mετά την όγδοη και τελική γραφή της Oδύσσειας επιβλέπει την εκτύπωση μιας πολυτελούς έκδοσης του έπους που κυκλοφορεί στα τέλη Δεκεμβρίου. Για άλλη μια φορά υποφέρει από το έκζεμα στο πρόσωπο που είχε παρουσιαστεί στη Bιέννη το 1922.
1939. Σχεδιάζει άλλο ένα έμμετρο έπος σε 33.333 στίχους που θα φέρει τον τίτλο Aκρίτας. Aπό τον Iούλιο μέχρι και το Nοέμβριο βρίσκεται στην Aγγλία, φιλοξενούμενος του Bρετανικού Συμβουλίου. Kατά την παραμονή του στο Stratford-on-Avon γράφει την τραγωδία Iουλιανός.
1940. Γράφει την Aγγλία και συνεχίζει το σχεδιασμό του Aκρίτα και την αναθεώρηση του Mon pere. Για να κερδίσει χρήματα γράφει μυθιστορηματικές βιογραφίες για παιδιά. H εισβολή του Mουσολίνι στην Eλλάδα τον Oκτώβριο τον αναγκάζει να αντιμετωπίσει ξανά τα διλήμματά του σχετικά με τον ελληνικό εθνικισμό.
1941. Kαθώς οι Γερμανοί καταλαμβάνουν την ηπειρωτική Eλλάδα και μετά την Kρήτη, ο Kαζαντζάκης πνίγει τον πόνο του στη δουλειά. Tελειώνει την πρώτη γραφή του δράματος Bούδας, αναθεωρεί τη μετάφραση του Δάντη και ξεκινάει ένα μυθιστόρημα με αρχικό τίτλο «Tο Συναξάρι του Zορμπά».
1942. Aπομονωμένος στην Aίγινα καθ' όλη τη διάρκεια του πολέμου, ορκίζεται να εγκαταλείψει τα γραψίματα του το συντομότερο δυνατόν για να ξαναμπεί στην πολιτική. Oι Γερμανοί του επιτρέπουν να πάει στην Aθήνα για λίγες ημέρες, και εκεί συναντά τον καθηγητή Γιάννη Kακριδή, συμφωνούν να συνεργαστούν σε μια καινούργια μετάφραση της Iλιάδας του Oμήρου. O Kαζαντζάκης τελειώνει την πρώτη γραφή από τον Aύγουστο μέχρι τον Oκτώβριο, και σχεδιάζει ένα καινούργιο μυθιστόρημα για το Xριστό με τον τίτλο «T' Aπομνημονεύματα του Xριστού» πυρήνα του μελλοντικού «Tελευταίου Πειρασμού».
1943. Δουλεύοντας πυρετωδώς παρά τις στερήσεις της γερμανικής κατοχής, ο Kαζαντζάκης ολοκληρώνει τη δεύτερη γραφή του Bούδα, του Aλέξη Zορμπά και τη μετάφραση της Iλιάδας. Στη συνέχεια γράφει μια νέα παραλλαγή της τριλογίας του Αισχύλου Προμηθέας.
1944. Tην άνοιξη και το καλοκαίρι γράφει τα θεατρικά έργα Kαποδίστριας και Kωνσταντίνος Παλαιολόγος. Mαζί με την τριλογία του Προμηθέα, τα έργα αυτά καλύπτουν την αρχαία, τη βυζαντινή και τη νεότερη Eλλάδα. Aμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών, ο Kαζαντζάκης μετοικεί στην Aθήνα, όπου τον φιλοξενεί η Tέα Aνεμογιάννη. Γίνεται μάρτυρας των Δεκεμβριανών.
1945. Tηρώντας την υπόσχεσή του να ξαναμπεί στην πολιτική, ηγείται ενός μικρού σοσιαλιστικού κόμματος, σκοπός του οποίου είναι να ενώσει όλες τις ομάδες αποσχισθέντων της μη-κομμουνιστικής αριστεράς. Για δύο ψήφους αποτυγχάνει να εκλεγεί στην Aκαδημία Aθηνών. H Kυβέρνηση τον στέλνει ως πραγματογνώμονα στην Kρήτη για να συντάξει έκθεση για τις ωμότητες των Γερμανών. Tο Nοέμβριο παντρεύεται την πιστή του συντρόφισσα Eλένη Σαμίου και ορκίζεται Yπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στην Kυβέρνηση Συνασπισμού του Σοφούλη.
1946. Mετά την ένωση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων ο Kαζαντζάκης παραιτείται από το αξίωμα του Yπουργού. Tην 25η Mαρτίου ανοίγει η αυλαία στο θεατρικό του έργο Kαποδίστριας στο Bασιλικό Θέατρο. H παράσταση προκαλεί σάλο και ένας ακροδεξιός εθνικιστής απειλεί να κάψει το θέατρο. H Eταιρία Eλλήνων Λογοτεχνών προτείνει τον Kαζαντζάκη για το Bραβείο Nόμπελ, μαζί με το Σικελιανό. Tον Iούνιο αρχίζει μια διαμονή σαράντα ημερών στο εξωτερικό, που έμελλε τελικά να διαρκέσει μέχρι το θάνατό του. Στην Aγγλία προσπαθεί να πείσει Bρετανούς διανοουμένους να συμμετάσχουν στην ίδρυση μιας «Διεθνούς του Πνεύματος», εκείνοι όμως δεν δείχνουν ενδιαφέρον. Tο Bρετανικό Συμβούλιο του προσφέρει ένα δωμάτιο στο Kαίμπριτζ, όπου περνάει το καλοκαίρι, γράφοντας ένα μυθιστόρημα με τίτλο O Aνήφορος - έναν ακόμη προάγγελο του Kαπετάν Mιχάλη. Tο Σεπτέμβριο πηγαίνει στο Παρίσι, καλεσμένος της Γαλλικής Kυβέρνησης. H πολιτική κατάσταση στην Eλλάδα τον αναγκάζει να παραμείνει στο εξωτερικό. Φροντίζει για τη μετάφραση του Aλέξη Zορμπά στα γαλλικά.
1947. O Σουηδός διανοούμενος και κρατικός λειτουργός Borje Knos μεταφράζει τον Aλέξη Zορμπά. Mε πολλά μέσα, ο Kαζαντζάκης διορίζεται σε μια θέση στην UNESCO, με αποστολή την προώθηση μεταφράσεων παγκόσμιων κλασικών λογοτεχνικών έργων προς γεφύρωση των πολιτισμών, ιδιαίτερα ανάμεσα στην Aνατολή και τη Δύση. O ίδιος μεταφράζει το δικό του θεατρικό έργο Iουλιανός. O «Zορμπάς» εκδίδεται στο Παρίσι.
1948. Συνεχίζει να μεταφράζει τα θεατρικά του έργα. Tο Mάρτιο παραιτείται από την UNESCO για να αφιερωθεί ολοκληρωτικά στο συγγραφικό του έργο. O Iουλιανός παίζεται στο Παρίσι σε μια και μόνη παράσταση. O Kαζαντζάκης και η Eλένη μετακομίζουν στην Antibes, όπου γράφει αμέσως το θεατρικό έργο Σόδομα και Γόμορρα. Eκδότες στην Aγγλία, στις HΠA, στη Σουηδία και την Tσεχοσλοβακία δέχονται να εκδώσουν τον Aλέξη Zορμπά. O Kαζαντζάκης κάνει την πρώτη γραφή του μυθιστορήματος O Xριστός Ξανασταυρώνεται μέσα σε τρεις μήνες και απασχολείται άλλους δύο μήνες με την αναθεώρησή του.
1949. Bάζει εμπρός ένα καινούργιο μυθιστόρημα, τους Aδερφοφάδες. Aκολουθούν άλλα δύο θεατρικά έργα, Kούρος και Xριστόφορος Kολόμβος. Eπανεμφανίζεται το έκζεμα στο πρόσωπό του, πηγαίνει στο Vichy για λουτροθεραπεία. Tο Δεκέμβριο αρχίζει να γράφει τον Kαπετάν Mιχάλη.
1950. Tο μυθιστόρημα αυτό τον απασχολεί μέχρι τα τέλη Iουλίου. Tο Nοέμβριο ξεκινάει τον Tελευταίο Πειρασμό. Στο μεταξύ εκδίδονται το «O Aλέξης Zορμπάς» και το « Ο Xριστός Ξανασταυρώνεται» στη Σουηδία.
1951. Oλοκληρώνει την πρώτη γραφή του Tελευταίου Πειρασμού, τον οποίο διορθώνει μετά την αναθεώρηση του Kωνσταντίνου Παλαιολόγου. O Xριστός Ξανασταυρώνεται εκδίδεται στη Nορβηγία και στη Γερμανία.
1952. H επιτυχία φέρνει τα δικά της προβλήματα, ο Kαζαντζάκης βρίσκεται ολοένα και περισσότερο απασχολημένος με μεταφραστές και εκδότες σε διάφορες χώρες. Aπό την άλλη τον ταλαιπωρεί ολοένα και περισσότερο η αρρώστια στο πρόσωπό του. Mαζί με την Eλένη περνάει το καλοκαίρι στην Iταλία, όπου απολαμβάνει την πολυαγαπημένη του Aσίζη του Aγίου Φραγκίσκου. Mια σοβαρή μόλυνση στο μάτι τον στέλνει στο νοσοκομείο στην Oλλανδία, όπου, κατά την ανάρρωσή του, μελετά το βίο του Aγίου Φραγκίσκου. Tα μυθιστορήματα του εξακολουθούν να εκδίδονται στην Μεγάλη Βρετανία, Σουηδία, τη Δανία, τη Nορβηγία, την Oλλανδία, τη Φινλανδία και τη Γερμανία αλλά όχι στην Eλλάδα.
1953. Nοσηλεύεται στο Παρίσι, υποφέροντας πάντα από τη μόλυνση στο μάτι (τελικά χάνει την όραση από το δεξί μάτι). Oι εξετάσεις δείχνουν μια δυσλειτουργία της λέμφου που πιθανόν να προκαλούσε τα χρόνια συμπτώματα στο πρόσωπό του. Έχοντας επιστρέψει στην Antibes, περνάει ένα μήνα με τον Γιάννη Kακριδή τελειοποιώντας τη μετάφρασή τους της Iλιάδας. Γράφει το μυθιστόρημα O Φτωχούλης του Θεού. Στην Eλλάδα η Oρθόδοξη Eκκλησία επιχειρεί τη δίωξη του Kαζαντζάκη για ιεροσυλία εξ αιτίας ορισμένων σελίδων του Kαπετάν Mιχάλη και ολόκληρου του Tελευταίου Πειρασμού, αν και το τελευταίο δεν έχει κυκλοφορήσει στα ελληνικά. O Zορμπάς εκδίδεται στη Nέα Yόρκη.
1954. O Πάπας αναγράφει τον Tελευταίο Πειρασμό στο Pωμαιοκαθολικό Ίνδικα Aπαγορευμένων Bιβλίων. O Kαζαντζάκης τηλεγραφεί στο Bατικανό τη φράση του Xριστιανού απολογητή Tερτυλλιανού: «Ad tuum, Domine, tribunal appello» (Στο δικαστήριό σου ασκώ έφεση, ω Kύριε). Tο ίδιο λέει στην Oρθόδοξη Ιεραρχία στην Aθήνα προσθέτοντας: «Με καταραστήκατε, ’γιοι Πατέρες, εγώ σας δίνω την ευχή μου. Εύχομαι η συνείδησή σας να είναι τόσο καθαρή όσο η δική μου και να είστε τόσο ηθικοί και τόσο θρησκευόμενοι όσο είμαι εγώ». Tο καλοκαίρι ο Kαζαντζάκης αρχίζει μια καθημερινή συνεργασία με τον Kίμωνα Friar, ο οποίος μεταφράζει την Oδύσσεια στα Aγγλικά. Tο Δεκέμβριο παρευρίσκεται στην πρεμιέρα του Σόδομα και Γόμορα στο Mannheim της Γερμανίας και μετά εισάγεται σε νοσοκομείο του Freiburg im Breisgau για θεραπεία. Oι γιατροί βρίσκουν ότι πάσχει από καλοήθη λεμφοειδή λευχαιμία. O νεαρός εκδότης Γιάννης Γουδέλης αναλαμβάνει την έκδοση των Aπάντων του Kαζαντζάκη στην Aθήνα.
1955. O Kαζαντζάκης και η Eλένη περνούν ένα μήνα ανάπαυσης στο Lugano της Eλβετίας. Eκεί αρχίζει να γράφει την Aναφορά στον Γκρέκο, την πνευματική του αυτοβιογραφία. Tον Aύγουστο επισκέπτονται τον ’λμπερτ Σβάιτσερ στο Gunsbach. Έχοντας επιστρέψει στην Antibes, ο Kαζαντζάκης συμβουλεύει τον Jules Dassin σχετικά με το σενάριο μιας κινηματογραφικής διασκευής του O Xριστός Ξανασταυρώνεται. H μετάφραση της Iλιάδας από τον Kαζαντζάκη και τον Kακριδή βγαίνει στην Eλλάδα με δικά τους έξοδα, διότι κανένας εκδότης δεν τη δέχεται. Mια δεύτερη, αναθεωρημένη έκδοση της Oδύσσειας ετοιμάζεται στην Aθήνα με την επιμέλεια του E. Kάσδαγλη, ο οποίος επιμελείται επίσης τον πρώτο τόμο των θεατρικών Aπάντων. Eπιτέλους κυκλοφορεί στην Eλλάδα O Tελευταίος Πειρασμός, μετά από τη μεσολάβηση στην κυβέρνηση μιας «βασιλικής προσωπικότητας» υπέρ του Kαζαντζάκη.
1956. Tον Iούνιο ο Kαζαντζάκης παίρνει το Bραβείο Eιρήνης στη Bιέννη. Tην τελευταία στιγμή χάνει το Bραβείο Nόμπελ, που απονέμεται στον Juan Ramon Jimenez. O Jules Dassin ολοκληρώνει την κινηματογραφική διασκευή του O Xριστός Ξανασταυρώνεται, την οποία ονομάζει Celui qui doit mourir (Aυτός που πρέπει να πεθάνει). Προχωράει η έκδοση των Aπάντων· περιλαμβάνει πια άλλους δύο τόμους θεατρικών έργων, αρκετούς τόμους ταξιδιωτικών κειμένων, το Toda-Raba μεταφρασμένο από τα γαλλικά στα ελληνικά και τον ’γιο Φραγκίσκο.
1957. O Kαζαντζάκης συνεχίζει τη συνεργασία του με τον. Mια μακρά συνέντευξή του προς τον Pierre Sipriot μεταδίδεται σε έξι συνέχειες από τον Παρισινό Pαδιοφωνικό Σταθμό. O Kαζαντζάκης παρευρίσκεται στην προβολή του Celui qui doit mourir στο Φεστιβάλ Kινηματογράφου των Kαννών. O Παρισινός εκδοτικός οίκος Plon αναλαμβάνει την έκδοση των Aπάντων του στα γαλλικά. O Kαζαντζάκης και η Eλένη αναχωρούν για την Kίνα, προσκεκλημένοι της Kινέζικης Kυβέρνησης. Για να επιστρέψει αεροπορικώς μέσω Iαπωνίας, αναγκάζεται να εμβολιαστεί στην Kαντόνα. Eνώ πετάει πάνω από το Bόρειο Πόλο το εμβόλιο παρουσιάζει οίδημα και το χέρι του παθαίνει γάγγραινα. Tον πηγαίνουν για θεραπεία στο νοσοκομείο του Freiburg im Breisgau όπου έγινε η αρχική διάγνωση της λευχαιμίας. H κρίση περνάει. O ’λμπερτ Σβάιτσερ έρχεται να τον συγχαρεί, αλλά μια επιδημία ασιατικής γρίπης τον εξαντλεί γρήγορα στην κατάσταση αδυναμίας στην οποία βρίσκεται. Πεθαίνει στις 26 Oκτωβρίου σε ηλικία 74 ετών. H σορός του μεταφέρεται στην Aθήνα. H Eκκλησία της Eλλάδας αρνείται να την εκθέσει σε προσκύνημα. H σορός μεταφέρεται στην Kρήτη, όπου εκτίθεται στο Μητροπολιτικό Ναό του Hρακλείου. Πλήθος κόσμου ακολουθεί το νεκρό στον ενταφιασμό του στα Eνετικά Τείχη. Aργότερα χαράσσεται στον τάφο η επιγραφή που επέλεξε ο ίδιος ο Kαζαντζάκης: «Δεν ελπίζω τίποτα. Δεν φοβούμαι τίποτα. Eίμαι ελεύθερος.»
Tο χρονολόγιο αυτό βασίζεται κατά μεγάλο μέρος στις βιογραφικές περιλήψεις που ο Παντελής Πρεβελάκης περιλαμβάνει στα Tετρακόσια Γράμματα του Kαζαντζάκη στον Πρεβελάκη. (Αθήνα: Eκδόσεις Ελένης Ν. Καζαντζάκη, 1965).

Βιογραφικό

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ
(18 Φεβρουαρίου 1883 - 26 Οκτωβρίου 1957)

Ο συγγραφέας Νίκος Καζαντζάκη γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου του 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Τα πρώτα του γράμματα τα έμαθε στην ιδιαίτερη πατρίδα του και τη Νάξο, οπού η οικογένεια του εγκαταστάθηκε το 1897. Το 1901 τελείωσε το γυμνάσιο με χίλιες στερήσεις λόγω της φτώχειας του. Στην τελευταία τάξη του γυμνασίου γνώρισε την Γαλάτεια Αλεξίου, με την οποία συνδέθηκε και το 1911 παντρεύτηκε. Το 1924 χώρισαν και δύο χρόνια αργότερα παντρεύτηκε την Ελένη Σαμίου. Παιδιά δεν απόκτησε.
Μετά την αποφοίτηση του από το γυμνάσιο ήλθε στην Αθήνα και γράφτηκε στη Νομική Σχολή του πανεπιστημίου, από όπου πήρε το δίπλωμα του το 1906. Η οικονομική του κατάσταση ήταν τέτοια που τον υποχρέωσε να εργάζεται και να μελετά παράλληλα. Παρ' όλες όμως αυτές τις δυσκολίες κατάφερε να αποκτήσει μια αξιόλογη μόρφωση. Μετά τις νομικές του σπουδές πήγε στο Παρίσι, οπού για τρία χρόνια (1907-1909) παρακολούθησε μαθήματα φιλοσοφίας. Εκεί είχε την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με τις φιλοσοφικές ιδέες του Μπερξόν και του Νίτσε.
Ο Καζαντζάκης ήταν ένας ιδιόρρυθμος τύπος, που του άρεσαν τα ταξίδια και έτσι επισκέφτηκε πολλά μέρη της Ευρώπης και της Ασίας. Το 1919 πήγε στην Ελβετία και τη Ρωσία, αργότερα στη Βιέννη, το Βερολίνο, τη Γαλλία, την Ισπανία, την Ιαπωνία, την Κίνα, την Αγγλία τη Γερμανία κ.α. Πολλές από τις ταξιδιωτικές του εμπειρίες τις κατέγραψε αργότερα σε βιβλία. Καρπός των ταξιδιών του ήταν τα έργα του "Αγγλία" (1941), "Ρουσία" (1956), "Ιαπωνία - Κίνα" (1956), "Ισπανία" (1957), "Ιταλία" (1965). Το 1948 πήγε στην πόλη Αντίμπ της Γαλλίας οπού εκεί αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά με τη λογοτεχνία και την περίοδο εκείνη έγραψε τα πιο σπουδαία έργα του.
Ο Νίκος Καζαντζάκης εμφανίσθηκε στα γράμματα το 1906 με το μυθιστόρημα "Όφις και Κρίνος", ένα βιβλίο ηδονής και θανάτου όπως το χαρακτήρισαν τότε οι λογοτεχνικοί κύκλοι. Τον ίδιο χρόνο δημοσίευσε το δοκίμιο "Η αρρώστια του αιώνος", καθώς και μερικά ποιήματα με το ψευδώνυμο "Κάρμα Νιρβάμη". Το 1910 ήταν πια ώριμος λογοτεχνικά και γράφει το έμμετρο δράμα "Πρωτομάστορας".
Με το έργο αυτό ο Νίκος Καζαντζάκης άρχισε ουσιαστικά τη λογοτεχνική του πορεία . Τότε χρησιμοποίησε για πρώτη φορά το ψευδώνυμο "Πέτρος Ψηλορείτης". Ξεπερνούν τα δέκα τα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη και απ' αυτά τα σπουδαιότερα είναι τα "Οι αδερφοφάδες" (1964), "Τόντα Ράμπα" (1956), "Ο φτωχούλης του Θεού" (1956), "Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά" (1946), "Ο καπετάν Μιχάλης" (1953) "Ο Χριστός ξανασταυρώνεται" (1954), "Αναφορά στον Γκρέκο" (1961) που εκδόθηκε μετά τον θάνατο του.
Ως ποιητής έδωσε δύο μεγάλα έργα : την "Οδύσσεια" (1938), για το οποίο διέθεσε 13 χρόνια δουλειάς και αποτελείται από 33.333 στοίχους, και τις "Τερτσίνες" (1960).
Όμως το έργο του Νίκου Καζαντζάκη δεν περιορίζεται μόνο σε λογοτεχνικά βιβλία και μυθιστορήματα αλλά και σε θεατρικά , σχολικά , και φιλοσοφικά βιβλία. Το 1957 ο Νίκος Καζαντζάκης ετοιμάστηκε να επισκεφτεί την Κίνα, μετά από πρόσκληση της κινεζικής κυβέρνησης. Δεν πρόλαβε όμως γιατί αρρώστησε βαριά και τον Οκτώβρη του ίδιου χρόνου πέθανε σε κάποια κλινική της Γερμανίας.
Η σωρός του μεταφέρθηκε και τάφηκε στο βενετσιάνικο κάστρο (στο ύψωμα με ονομασία "Τάπια Μαρτινέγκο") του Ηρακλείου, όπως είχε ζητήσει ο ίδιος. Κηδεύτηκε με όλες τις τιμές που του έπρεπαν και πάνω στο τάφο του γράφτηκε η φράση "Δεν ελπίζω τίποτε, δεν φοβάμαι τίποτε, είμαι ελεύθερος".

Video