- Ιανουάριος 2008

ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΟΛΟY ΚΟΥΝ

Επιμέλεια: Νατάσα Ξαρχάκου
Κείμενα: Βένια Σταματιάδη, Γιώργος Νικολαϊδης, Ζωή Πολίτη
Φωτογραφίες: Αρχείο Θεάτρου Τέχνης και Αρχείο Ως3
Ηχητικά ντοκουμέντα: Ο Κάρολος Κουν μιλάει στους νέους ηθοποιούς
Τηλεοπτικά ντοκουμέντα: Το Θεάτρο Τέχνης
Μουσική επιμέλεια: Άρης Δούκας

Ηχητικό Ντοκουμέντο -Ο Κάρολος Κουν μιλάει για τους νέους ηθοποιούς Ακούστε... Διάρκεια: 06:32 - (1.586KB)

Κάρολος Κουν
Της Βένιας Σταματιάδη

Για τον Κάρολο Κουν, δε θυμάμαι πότε άκουσα για πρώτη φορά. Δεν πρόλαβα να ζήσω τις «θρυλικές» -όπως χαρακτηρίζονται- παραστάσεις του, ούτε, δυστυχώς, ν' ακούσω τις «ριζοσπαστικές» απόψεις του, απ' το στόμα του ίδιου. Την πρώτη φορά, όμως, που μπήκα στο χώρο του Θεάτρου Τέχνης, ένοιωσα μια ανατριχίλα να διαπερνά το κορμί μου. Ήταν, σαν οι τοίχοι να είχαν «ποτίσει» ιστορία. Ήταν, σαν ο άνθρωπος που άλλαξε την πορεία του ελληνικού θεάτρου, να βρισκόταν κάπου εκεί, καθισμένος στην πολυθρόνα του, με το τσιγάρο στο χέρι, να κοιτά πότε αυστηρά και πότε τρυφερά, τους «εργάτες» και τους «φίλους» του Θεάτρου Τέχνης. Ήταν, σαν ο αέρας να μύριζε έμπνευση και δημιουργία. «Πρέπει να πιστεύουμε σε θαύματα, για να γίνουν θαύματα» είχε πει ο Κάρολος Κουν το 1943. Και πίστεψε. Και πίστεψαν κι άλλοι. Και καθημερινά πίστευαν και περισσότεροι. Και τα θαύματα έγιναν...

Η αρχή, οι στόχοι και η φιλοσοφία του Κουν...
«Δεν ξεκινήσαμε με την προοπτική να προσθέσουμε ένα ακόμα θέατρο στα τόσα υπάρχοντα, ούτε θέσαμε ως απώτερη φιλοδοξία μας, να πετύχουμε να δώσουμε παραστάσεις, κατά τι καλύτερες από τον Α ή τον Β. Δεν κάνουμε θέατρο για το θέατρο. Δεν κάνουμε θέατρο για να ζήσουμε. Κάνουμε θέατρο για να πλουτίσουμε τους εαυτούς μας, το κοινό που μας παρακολουθεί κι όλοι μαζί να βοηθήσουμε να δημιουργηθεί ένας πλατύς, ψυχικά πλούσιος και ακέριος πολιτισμός στον τόπο μας. Το Θέατρο Τέχνης είναι μια εκδήλωση ζωής».
Σ' αυτές τις λίγες γραμμές, θα μπορούσε, ίσως, να συμπυκνωθεί η φιλοσοφία του Καρόλου Κουν. Ενός ανθρώπου, που ήρθε στην Ελλάδα στα 21 του χρόνια, από την Προύσα όπου είχε γεννηθεί, και ξεκίνησε την επαγγελματική του σταδιοδρομία, ως καθηγητής Αγγλικών στο Κολλέγιο Αθηνών. Εκεί, σκηνοθετεί τις πρώτες του παραστάσεις, κάποια σκετς δικής του συγγραφής. Το 1933, ιδρύει μαζί με τον Γιάννη Τσαρούχη, τη Λαϊκή Σκηνή. «Τα αισθητικά στοιχεία που με συνεπήραν τότε», λέει ο ίδιος μετέπειτα, «συνδέονταν με το Ελληνικό Λαϊκό, το κάπως σχηματοποιημένο, όπως φανερωνότανε στη ζωή τη γνήσια χωριάτικη και νησιώτικη, στα δημοτικά μας τραγούδια και πιο πίσω, στις Βυζαντινές αγιογραφίες και στα αρχαία αγγεία».
Δύο χρόνια λειτουργεί η Λαϊκή Σκηνή και το 1942, ιδρύεται το -ιστορικό πια- Θέατρο Τέχνης και η Δραματική Σχολή του. Σ' ένα μικρό δωμάτιο, στο κέντρο της Αθήνας, ξεκινούν οι πρόβες για την πρώτη παράσταση: «Αγριόπαπια» του Ίψεν, με μαθητές της σχολής και τον ίδιο τον Κουν ως σκηνοθέτη και ηθοποιό. Ο στόχος, είναι να δημιουργηθεί «ένα θέατρο συνόλου, από μια ομάδα που θα 'χει μάθει να σκέφτεται και να εργάζεται με ψυχική και οργανική ενότητα, ένα θέατρο έξω απ' το εμπορικό κύκλωμα, αδέσμευτο από επιχειρηματία, απαλλαγμένο από βεντετισμούς, ανένδοτο σε καλλιτεχνικούς συμβιβασμούς».

Επίμονες πρόβες και οι πρώτες αποδοκιμασίες...
Η ατμόσφαιρα των προβών και των παραστάσεων; Σχεδόν ερωτική. Άνθρωποι παθιασμένοι με τη τέχνη του θεάτρου, που δίνονται χωρίς αναστολές. Το πιστεύω τους; «Η αφετηρία και η βάση του θεάτρου, όπως και κάθε μορφής τέχνης, είναι η ποίηση και η μαγεία. Αν λείψουν αυτά, δεν υπάρχει θέατρο».
Το 1950, οικονομικές δυσκολίες αναστέλλουν τη λειτουργία του Θεάτρου Τέχνης, το οποίο επαναλειτουργεί το 1954 στο -θρυλικό σήμερα- Υπόγειο. Ο Κουν, συνεχίζει να δουλεύει ακούραστα με τους μαθητές του, πλάθοντας ρόλους που «μυρίζουν ανθρωπίλα», σε αντίθεση με τη γενικότερη τάση που επέβαλε και προέβαλε, ένα θέατρο στομφώδες, εξωπραγματικό. Κάνει θέατρο που μιλά στην ψυχή του κάθε ανθρώπου. Άλλωστε, όπως λέει «σα θέατρο, δεν αποτεινόμαστε σε ορισμένη τάξη ή σε ορισμένη κατηγορία ανθρώπων. Όλοι, όσοι είναι πρόθυμοι να χαρούν και να εργαστούν μαζί μας, πλούσιοι και φτωχοί, πονηροί και αφελείς, αλήτες και νοικοκυρέοι, είναι όλοι ευπρόσδεκτοι». Και συνεχίζει να δουλεύει, να δουλεύει ακούραστα, παρά το χλευασμό που κατά καιρούς υποφέρει από τους... «ειδικούς» και τους «γνώστες» της τέχνης. Το θέατρό του, χαρακτηρίζεται από «ερασιτεχνικό» μέχρι «αρρωστημένο», από αρκετούς από αυτούς, που σπεύδουν αργότερα να δηλώσουν φίλοι του. Αποκορύφωμα, είναι η υποδοχή της παράστασης «Όρνιθες», που παρουσιάζεται το 1959 στο Ηρώδειο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών. Η παράσταση διακόπτεται από τις αποδοκιμασίες, ενώ ο Κουν, χαρακτηρίζεται «βέβηλος». Πρόκειται γι' αυτή, την ίδια παράσταση, που ακόμα και σήμερα θεωρείται αξεπέραστη. Μια παράσταση σε σκηνοθεσία Καρόλου Κουν, μουσική Μάνου Χατζιδάκι, σκηνικά Γιάννη Τσαρούχη και χορογραφία Ζουζούς Νικολούδη. Ο χλευασμός των Ελλήνων, έρχεται σε αντίθεση με τα διθυραμβικά σχόλια των ξένων. Ο Κάρολος Κουν, όμως, επιμένει. Απορρίπτει την πλειοψηφία των προτάσεων να σκηνοθετήσει στο εξωτερικό και παραμένει πιστός στην Ελλάδα. Ανεβάζει παραστάσεις με ασίγαστο και αξεπέραστο πάθος, ενώ δε διστάζει ποτέ να κατεβάσει παράσταση, ακόμα και με πολύ μεγάλη επιτυχία και αθρόα προσέλευση θεατών, όταν πιστεύει, πως έχει έρθει η ώρα ν' ανέβει η επόμενη.

Η καταξίωση έρχεται ο Κουν «φεύγει»...
Ένας από τους βασικούς στόχους, είναι η ανάδειξη νέων Ελλήνων συγγραφέων. Κείμενα των Δημήτρη Κεχαΐδη, Ιάκωβου Καμπανέλλη, Γιώργου Σκούρτη, Γιώργου Αρμένη, Λούλας Αναγνωστάκη και πολλών άλλων σημαντικών νεοελλήνων συγγραφέων, πρωτοπαρουσιάζονται στο Υπόγειο, ενώ, επίσης, το κοινό έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή, με έργα των Ιονέσκο, Πίντερ, Μπέκετ, Άλμπυ... Ο Κάρολος Κουν, διδάσκει και συνεργάζεται, με ηθοποιούς που σφραγίζουν με την παρουσία τους το ελληνικό θέατρο, όπως η Ελένη Χατζηαργύρη, ο Γιώργος Αρμένης, η Μάγια Λυμπεροπούλου, η Ρέννη Πιττακή, ο Γιώργος Λαζάνης, η Εύα Κοταμανίδου, η Κάτια Γέρου, ο Μίμης Κουγιουμτζής, ο Νίκος Χαραλάμπους και αμέτρητοι ακόμα. Το κράτος, είναι για πάρα πολλά χρόνια απόν. Το 1975, για πρώτη φορά, το Θέατρο Τέχνης επιχορηγείται -33 χρόνια μετά την ίδρυσή του- ενώ το 1980, του επιτρέπεται η είσοδος στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, όπου παρουσιάζει με τεράστια επιτυχία, την τριλογία του Αισχύλου «Ορέστεια».
Δυστυχώς, όμως, ο Κάρολος Κουν δεν προλαβαίνει να απολαύσει για πολύ, ούτε τις ευκολότερες συνθήκες δουλειάς -η επιχορήγηση μειώνει τα οικονομικά προβλήματα που πάντα ταλανίζουν το Θέατρο Τέχνης- ούτε την καταξίωση που πλέον έχει έρθει. Στις 14 Φεβρουαρίου 1987, τη μέρα που έχει οριστεί η πρεμιέρα της παράστασης «Ο ήχος του όπλου» της Λούλας Αναγνωστάκη, ο Κάρολος Κουν σβήνει, αφήνοντας πλούσια διαθήκη, τόσο στους μαθητές του, όσο και σε όλο τον κόσμο.

Και σήμερα, 100 χρόνια μετά τη γέννηση του ιδρυτή του, τι συμβαίνει με το Θέατρο Τέχνης; Κάποιοι ισχυρίζονται πως έσβησε μαζί με το δημιουργό του. Σ' ένα χώρο, όμως, που ο αέρας μυρίζει έμπνευση, κόπο και επιμονή κι όταν ακόμα γύρω μας υπάρχουν αυτοί, οι μαθητές του Καρόλου Κουν, με βαθιά μέσα τους ριζωμένο το πάθος για τη θεατρική τέχνη, αυτή η «εκδήλωση ζωής» που λέγεται Θέατρο Τέχνης, είναι αδύνατο να σβήσει. Ακόμα κι αν κάποιοι απ' αυτούς έχουν απομακρυνθεί, ακόμα κι αν τα προβλήματα είναι υπαρκτά, το πάθος και η δίψα για δημιουργία στο χώρο αυτό, υπερισχύει. Η κληρονομιά είναι σπουδαία κι ο ίσκιος των περασμένων χρόνων τόσο βαρύς, που, δεν μπορεί, αυτοί οι άνθρωποι, οι ταλαντούχοι και συνάμα τόσο τυχεροί να μαθητεύσουν κοντά σ' έναν τέτοιο δάσκαλο, θα νοιώσουν κάποια στιγμή, την ανάγκη να σμίξουν ξανά, για να πλάσουν, στα βήματα του Καρόλου Κουν, τη νέα γενιά «εργατών» του Θεάτρου Τέχνης...

Η Τέχνη είναι μεγάλη!
Θα την πλησιάσουμε με ευλάβεια και σεβασμό.
Δεν έχουμε το δικαίωμα να την κατεβάζουμε στο ανάστημά μας... 

Βιογραφικό

Ο Κάρολος Κουν του Ερρίκου, (Προύσα, 13 Σεπτεμβρίου 1908-14 Φεβρουαρίου 1987) ήταν κορυφαίος σκηνοθέτης του θεάτρου. Φοίτησε στη Ροβέρτειο Σχολή της Κωνσταντινούπολης και σπούδασε αισθητική στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης.
Το 1929 διορίστηκε καθηγητής αγγλικών στο Αμερικανικό Κολέγιο της Αθήνας. Η πρώτη του εμφάνιση ως σκηνοθέτη ήταν στο Τέλος του ταξιδιού του Σέριφ και με μαθητές του, από το κολέγιο, παρουσίασε έργα του Αριστοφάνη (Όρνιθες, Βάτραχοι, Κύκλωπας, Πλούτος) και του Σαίξπηρ (Όνειρο καλοκαιριάτικης νύχτας). Ίδρυσε τη Λαϊκή Σκηνή (1934-36) και συνεργάστηκε με διάφορους θιάσους (Κατερίνας, Κοτοπούλη, κ.ά.).
Το 1942 ίδρυσε το Θέατρο Τέχνης όπου και ανέβασε Ίψεν, Σω, Πιραντέλλο και μετά την απελευθέρωση για πρώτη φορά στην Ελλάδα Λόρκα, Τέννεση Ουίλιαμς, Μίλερ κ.ά. Επίσης το ίδιο έτος (1942) ίδρυσε τη Δραματική Σχολή του θεάτρου του, στην οποία μαθήτευσαν οι σημαντικότεροι σκηνοθέτες και ηθοποιοί της μεταπολεμικής γενιάς. Οικονομικές όμως δυσχέρειες ανάγκασαν το Θέατρο Τέχνης να διαλυθεί (1949) το οποίο άνοιξε πάλι το 1954 σε μορφή κυκλικού θεάτρου. Τη περίοδο εκείνη (1950-53) ο Κουν συνεργάστηκε με το Εθνικό Θέατρο, σκηνοθετώντας Τσέχοφ (Ο θείος Βάνιας, Οι τρεις αδερφές), Πιραντέλο (Ερρίκος Δ΄), κ.λπ.
Με μαθητές της Δραματικής Σχολής του όταν συγκρότησε και πάλι το 1954 το Θέατρο Τέχνης, με τη μορφή κυκλικού θεάτρου, εκτός τους παλαιούς συγγραφείς ο Κουν παρουσίασε τα καινούργια ρεύματα του ξένου μεταπολεμικού θεάτρου Μπρεχτ, Ιονέσκο, Μπέκετ, Πίντερ, Ντάριο Φο, Αραμπάλ κ.ά. και παράλληλα παρουσίασε έργα πολλών νέων Ελλήνων προικισμένων συγγραφέων - Σεβαστίκογλου, Καμπανέλλη, Κεχαΐδη, Σκούρτη, Αναγνωστάκη και Ευθυμιάδη επιστρέφοντας σε έργα των αρχαίων τραγικών και του Αριστοφάνη. Από το 1957 ανεβάζει αρχαίο δράμα, αρχικά στο θέατρό του παρουσίασε τον Πλούτο και το 1959 τους Όρνιθες του Αριστοφάνη, που θεωρήθηκε παράσταση-σκάνδαλο λόγω της πρωτοποριακής της μορφής, και στη συνέχεια στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, για να συνεχίσει στο "Θέατρο των Εθνών" του Παρισιού, Λονδίνο, Ζυρίχη, Μόναχο, Μόσχα, Λένινγκραντ, Βαρσοβία, Βενετία, Φεστιβάλ Βιέννης, Διεθνές θεατρικό Φεστιβάλ Βελιγραδίου, Ελληνική Εβδομάδα του Ντόρμουντ, Φεστιβάλ Φλάνδρας και σκανδιναβικές πρωτεύουσες με τα έργα "Όρνιθες", "Πέρσες", "Επτά επί Θήβαις", "Αχαρνής", "Οιδίπους τύραννος", "Λυσιστράτη", "Βάκχες" και "Ειρήνη".
Επίσης, παρουσίασε έργα ξένων συγγραφέων, όπως των Ουάιλντερ (Μικρή μας πόλη), Σαρτρ (Κεκλεισμένων των θυρών), Πάτρικ (Αυγουστιάτικο φεγγάρι), Ουίλιαμς (Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι, Τριαντάφυλλο στο στήθος, Καλοκαίρι και καταχνιά), Μπρεχτ (Ο κύκλος με την κιμωλία, Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν), Ιονέσκο (Ρινόκερος), Μίλερ (Ο θάνατος του εμποράκου), Ο' Νιλ (Ο παγοπώλης έρχεται), Μπέκετ (Περιμένοντας τον Γκοντό), Πίντερ, Άλμπι, Αραμπάλ, Ζενέ, Βάις, κ.ά. Οι περισσότεροι μάλιστα απ' αυτούς τους συγγραφείς πρωτοπαρουσιάστηκαν στην Ελλάδα από το Θέατρο Τέχνης. Παράλληλα, σκηνοθέτησε έργα νέων Ελλήνων θεατρικών συγγραφέων, όπως των Καμπανέλλη, Κεχαΐδη, Σκούρτη, Σεβαστίκογλου, Αρμένη, Λ. Αναγνωστάκη (Η αυλή των θαυμάτων, Αγγέλα, Η πόλη, Βαβυλωνία, κ.λπ.).
Απ' τα έργα που σκηνοθέτησε τα τελευταία χρόνια ξεχωρίζουν: Το παιχνίδι της σφαγής του Ε. Ιονέσκο (1970-71), Τρωίλος και Χρυσηίδα του Σαίξπηρ (1972-73), Ο τρόμος και η αθλιότητα του Γ΄ Ράιχ του Μπ. Μπρεχτ (1974-75), Τρεις αδερφές του Α. Τσέχοφ (1975-76), Η αληθινή απολογία του Σωκράτη του Κ. Βάρναλη (1976-77), Ο αυτόχειρ του Ν. Έρντμαν (1977-78), Τα τέσσερα πόδια του τραπεζιού του Ι. Καμπανέλλη (1978-79), Δάφνες και Πικροδάφνες των Δ. Κεχαΐδη - Ε. Χαβιαρά (1979-80), Το σόι του Γ. Αρμένη (1980-81), Το Πιστοποιητικό του Ν. Έρντμαν (1981-82), Το Πανηγύρι του Δ. Κεχαΐδη (1982-83), Θαμμένο παιδί του Σ. Σέπαρντ (1983-84), Ούτε κρύο ούτε ζέστη του Φ. Κρετς (1984-85), Ριχάρδος Γ΄ του Σαίξπηρ (1985-86), Εσωτερικές φωνές του Ε. ντε Φιλίππο (1986-87). Το Θέατρο Τέχνης συμμετείχε σε πολλά ελληνικά (Αθηνών, Επιδαύρου, Φιλίππων κ.ά.) και ξένα (Λονδίνου, Παρισιού, Μονάχου, Βιέννης κ.ά.) φεστιβάλ.
Το 1984 το ελληνικό κράτος παραχώρησε έναν χώρο στην Πλάκα, για την ανέγερση του θεάτρου Κ. Κουν.
Τιμήθηκε με το παράσημο Φοίνικα, το Αργυρό Μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών και το βραβείο Θεάτρου των Εθνών. Με τη διαθήκη του, που δημοσιεύτηκε λίγες μέρες μετά το θάνατό του τον Φεβρουάριο του 1987, κληροδότησε τον τίτλο Θέατρο Τέχνης στους Γ. Λαζάνη, Μ. Κουγιουμτζή και Γ. Αρμένη με την προτροπή να συνεχίσουν τη συνεργασία τους στο Θέατρο Τέχνης Κ. Κουν.
Έγραψε τις μελέτες "Η αρχαία τραγωδία-κωμωδία" και "Ο σκηνοθέτης και το αρχαίο δράμα". Υπήρξε γεγονός πως ως σκηνοθέτη τον Κουν απασχολούσε το σύγχρονο νεοελληνικό έργο, η νεοελληνική θεατρική παράσταση, το αρχαίο δράμα και το κλασσικό θέατρο σε σύγχρονη απόδοση.

Video

Κάρολος Κουν Το Θέατρο Τέχνης Διάρκεια 09:41 (Απόσπασμα)

Κάρολος Κουν (1908-1987)

Αρχικήiσελίδα