Αρχικήισελίδα

Αφιερώματα

Ταιγεγονότα

Artως Radio

Exodως3

 

 

 

 

 

Αφιερώματα

 

 
Αφιερώματα
Ζapink: Eιδικά Αφιερώματα

ΠΑΥΛΙΝΑ ΚΑΛΛΙΔΟΥ
Μάθε παιδί μου γράμματα...

ΚΕΙΜΕΝΟ/ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: SOLOUP

«...Λίγος κόσμος προσέχει το λέτερινγκ από τους αναγνώστες. Νομίζει ότι δεν το καταλαβαίνει. Αλλά αυτό το προσλαμβάνει υποσυνείδητα. Αν έβλεπε, το ίδιο κόμικς, τυπωμένο με ηλεκτρονική γραμματοσειρά, θα του έκανε μια αίσθηση διαφορετική...»

Έχετε σκεφτεί ποτέ πώς παρακολουθείτε μια ιστορίας κόμικς; «Διαβάζοντας». «Βλέπετε» διαβάζοντας γράμματα. Γι' αυτό και γίνεστε «αναγνώστες», όχι θεατές. Πολλές φορές χωρίς να τα αντιλαμβάνεστε. Γράμματα που μοιάζουν «προφανή» αλλά δεν είναι «δεδομένα». Παρασυρμένοι από την αφήγηση και τις εικόνες, προσπερνούμε τις περισσότερες φορές, το πλέον πρόδηλο. Το ίδιο το Μέσο, τον μεσολαβητή στην αποκωδικοποίηση και κατανόηση της ιστορίας. Το κείμενο. Και ακόμα περισσότερο, τη μορφή του κειμένου. Τον τύπο των γραμμάτων. Το πάχος, το μέγεθος. Ίσως πάλι να έχετε παρατηρήσει αλλά να μην έχετε σκεφτεί, «γιατί τα περισσότερα κείμενα στα κόμικς είναι χειρόγραφα»; Ή έστω «ψευδο-χειρόγραφα» μιας και δουλεύονται πλέον όλα μέσω υπολογιστή; Κάποιος λόγος θα υπάρχει. Κι αυτός πιθανότατα, έχει να κάνει με κάτι που περνάει υποσυνείδητα. Το ύφος, την ατμόσφαιρα μιας ιστορίας. Είναι η ανάσα, η «χροιά» της φωνής του δημιουργού που αφηγείται, αποδομένη με τον γραφικό του χαρακτήρα. Το αποτύπωμά του σε πρώτο πρόσωπο. Ή έστω, η ηθελημένη απομίμηση αυτού του «αποτυπώματος». Είναι η δήλωση μιας προσωπικής σχέσης. Η εκμυστήρευση του δημιουργού στον αναγνώστη.
Για όσους διαβάζουν κόμικς, αυτά που λέγονται εδώ δεν θυμίζουν σε τίποτα την ανακάλυψη της πυρίτιδας. Όμως σκοπός της παρουσίασης που κρατάτε, είναι το να πάμε και λιγάκι παραπέρα. Να κρυφοκοιτάξουμε πίσω από τα γράμματα. «Πίσω από τις λέξεις» που δεν «κρύβεται ο ...Αλέξης» κατά το ηρωικό άσμα, αλλά -για τη νεοελληνική πραγματικότητα και το μικρό μας πριγκιπάτο των κόμικς-, η ...Παυλίνα.



Παυλίνα Καλλίδου. Συνώνυμο του lettering, των μεταφρασμένων στα ελληνικά, κόμικς. Μπαλονάκια και «φωνές» όλων των ειδών και όλων των συναισθημάτων. Πιονέρος ανάμεσα σε άλλους συνοδοιπόρους μιας γενιάς περιοδικανθρώπων, που κάποια στιγμή μέσα απ' τα κονάκια τους, μας σύστησαν τον Reiser, τον Quino, τον Bilal, τον Pazienza, τον Pratt και αμέτρητους άλλους. Η Παυλίνα ήταν εκεί από το πρώτο κιόλας ελληνικό περιοδικό κόμικς, την «Κολούμπρα». Και στη συνέχεια στη «Βαβέλ». Είκοσι οκτώ ολόκληρα χρόνια ταμπουρωμένη πίσω από ένα γραφείο, να συμπληρώνει ψηφίδα ψηφίδα, γράμμα το γράμμα, το ψηφιδωτό της αφήγησης στα μπαλονάκια των κόμικς. Κι όχι μόνο στο περιοδικό. Σε μια σειρά άλμπουμ της «Βαβέλ» αλλά και άλλων εκδοτικών. «Ζωντανά» δείγματα που αποδεικνύουν την ωριμότητα αλλά και τη μοναδικότητα της δουλειάς της, τα δυο αριστουργήματα - Graphic Novels που μεταφραστήκαν πρόσφατα: το «Maus» του Art Spiegelman από τις εκδόσεις «Zoobus»και το «Συμβόλαιο με τον Θεό» του Will Eisner από την «Απόπειρα». Δουλειές που οι απαιτήσεις και το ύφος των δημιουργών, κάνουν τις ηλεκτρονικές γραμματοσειρές να κολλάνε στη λάσπη. Και για να ξελασπώσουν, για να φανούν τα έργα στο μεγαλείο τους, χρειάστηκαν ακόμα και στην εποχή των χιλιάδων «σπασμένων» γραμματοσειρών, να περάσουν απ' τη μανιφατούρα της Παυλίνας. Να τους ξαναδώσει τη «χροιά της φωνής» του δημιουργού. Η Νίκη Τζούδα, εκδότρια της «Βαβέλ», που ξέρει και τις αρετές της Παυλίνας από πρώτο χέρι, μου είπε κάτι πολύ εντυπωσιακό. Και πιστέψτε με, καθόλου υπερβολικό αν αναλογιστείτε τη δουλειά της Καλλίδου: «Η Παυλίνα θα μείνει στην πανευρωπαϊκή ιστορία των κόμικς ως ο άνθρωπος που σεβάστηκε περισσότερο απ' όλους το πρωτογενές υλικό, την εικαστικότητα του κάθε καλλιτέχνη. Γιατί με το χειρόγραφο lettering, υπάρχει σεβασμός στο έργο του κάθε καλλιτέχνη. Δεν είναι μόνο ταλέντο αλλά και μεγάλη εξάσκηση. Είναι μεγάλη η επιμονή για να το μπορέσει. Και δεν είναι μόνο η μίμηση του χαρακτήρα. Είναι αν θέλεις το ζύγιασμα σε κάθε συννεφάκι. Είναι αυτό που εμμέσως πλην σαφώς, περνάει στον αναγνώστη. Αλλά και ανεξάρτητα από το αν ο αναγνώστης είναι περισσότερο ή λιγότερο προσεκτικός, δεν έχει σημασία. Είναι ένα πράγμα απέναντι στον ίδιο τον καλλιτέχνη». Ας αφήσουμε όμως τα πολλά και ας μπούμε στο ψητό. Ας δώσουμε τον λόγο στην .Καλλιγραφίδου. Σε έναν άνθρωπο που η πολύτιμη δουλειά του τόσα χρόνια, μπορεί και να περνάει για πολλούς αόρατη. Και όμως, μια δουλειά «προφανέστατη» αλλά ποτέ «δεδομένη».

Παυλίνα, ας αρχίσω με κάτι βασικό. Που σπούδασες;
Στην Ιταλία, στη Φλωρεντία. Σπούδασα Καλές Τέχνες. Εκεί είχα και την πρώτη επαφή με τα κόμικς. Εντάξει, στην Ελλάδα διάβαζα κόμικς από την εφηβεία. Αν σου πω ότι ήταν τα αμερικάνικα κόμικς, με αυτά που ξεκίνησα; Της Marvel ας πούμε ή τον «Batman». Πρώτα με αυτά τσίμπησα και μετά άρχισα να διαβάζω «Λούκυ Λούκ» και «Αστερίξ». Α, και «Μικρή Λουλού»! Και επίσης «Γέλιο και Χαρά» και «Κλασσικά Εικονογραφημένα», τα οποία εκείνη την εποχή σχεδίαζαν μεγάλοι δημιουργοί όπως ο Μπόστ. Αυτά τα εκτίμησα μετά τα 15. Βέβαια δεν ήμουν πολύ «τσιμπημένη». Εκεί που «τσίμπησα» χοντρά ήταν στην Ιταλία.

Ποια περίοδο ήσουν στην Ιταλία;
Από το '73 μέχρι το '76 περίπου. Και ήταν στο φουλ του το «Linous». Με το «Linous» κυρίως είχα πάρε δώσε. Μετά πήγαμε στα Γαλλικά, στο «Hara Kiri».

Εκεί γνωριστήκατε και με τον Βασίλη (Τουφεξή);
Όχι, με τον Βασίλη γνωριζόμασταν από 18 χρονών. Μαζί φύγαμε Ιταλία. Και όταν γυρίσαμε στην Ελλάδα, κάποια στιγμή ο Βασίλης είπε, εγώ θα κάνω περιοδικό. Εγώ είχα άλλη δουλειά τότε. Σχετικά με τον τομέα μου.

Γραφίστρια;
Γραφίστρια. Ήμουν και σε ένα κέντρο δημιουργικής απασχόλησης ως παιδαγωγός που έκανα εικαστικά στα παιδιά. Είχα μια κανονική δουλειά.

Φαντάζομαι όμως ότι το lettering το άρχισες λόγω της «Κολούμπρας».
Ναι. Κάποια στιγμή κόλλησαν από lettering στο περιοδικό.
Ας πούμε ότι τότε υπήρχαν δύο μέθοδοι lettering στην Ελλάδα. Η μία με την πιο «τεχνολογική» μορφή, την είχε νομίζω ο Τερζόπουλος. Είχε κάνει κάποιες γραμματοσειρές για όλα του τα κόμικς, τύπου «στο χέρι». Μια στρωτή, ευανάγνωστη γραμματοσειρά. Και ότι άλλο έβγαινε, μου φαίνεται Δραγούμης και δεν θυμάμαι ποιοι άλλοι ήταν τότε, χρησιμοποιούσαν «το σύστημα με τα δύο χαρακάκια». Είχαν κάτι κοπελίτσες που γράφανε ανάμεσα σε δυο χαρακάκια και ήταν κάτι άθλια γράμματα. Και μου λέει ο Βασίλης, αντί να πληρώνουμε αριστερά δεξιά, για προσπάθησε να κάνεις εσύ. Προσπάθησα με τα χαρακάκια. Θάνατος! Δεν υπήρχε περίπτωση να γράψω εγώ με τα δυο χαρακάκια. Μου περιόριζε το οπτικό μου πεδίο. Οι άλλες προφανώς είχαν πάρει «το κολλάει». Εγώ λοιπόν ξεκίνησα από την ανημποριά να γράψω στα χαρακάκια, και κάποια στιγμή, το πρώτο νομίζω που έγινε πολύ καλή δουλειά από μεριάς μου, ήτανε όχι στο περιοδικό «Κολούμπρα» αλλά σε μια παράλληλη δουλειά που έκανε τότε ο Βασίλης. Το « Κομμουνιστικό Μανιφέστο εικονογραφημένο». Εκεί είχε ξεκινήσει ένας φίλος μας, ο οποίος είχε πολύ καλά γράμματα. Όμως δεν μπορούσε και το σταμάτησε. Έγραψε καμιά δεκαπενταρία σελίδες αλλά αυτό ήταν πάνω από εκατό. Βιβλίο ολόκληρο.

Αυτό ήταν το πρώτο σου «σχολείο»;
Ναι. Η «Κολούμπρα», κακά τα ψέματα, δεν είχε πάρα πολλά κείμενα. Έκανα λοιπόν τη δουλειά μου (ως γραφίστρια) κι εκ παραλλήλου στα κενά μου, έκανα αυτές τις 15-20, άντε 30 σελίδες το πολύ σε κόμικς. Εκεί όμως που έπεσε μαζεμένη δουλειά, ήταν για το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο». Το οποίο είχε και αρκετές απαιτήσεις. Γιατί είχε τη λέξη «κεφάλαιο» για παράδειγμα, γραμμένη με πέτρες ή που να κάθονται πάνω στα γράμματα. Αυτό ήταν για μένα το πρώτο «τεστ» που πέρασα, που μπήκα για τα καλά (στο lettering). Γιατί μιμούμουν ακριβώς τις εικόνες που είχε, «Κεφάλαιο», ή «Οικονομία» ή. κάποιες λέξεις σαν εικόνες όπως ας πούμε σαν τοίχο ή σπίτι.

Όπως έκανες τώρα και με το «Συμβόλαιο με το Θεό»;
Ναι μπράβο. Εκεί όμως ήταν πολύ πιο δύσκολη δουλειά, και έπεσα κατευθείαν στα βαθιά. Μπήκα σχεδόν απ' το παράθυρο. Και σιγά σιγά άρχισα να προσέχω διάφορα πράγματα. Συνειδητοποίησα για παράδειγμα ότι τα γράμματα παίζανε τον ρόλο ήχου. Και τα ίδια τα γράμματα. Όχι μόνο τα ...«Αχ- Βαχ». Αν ας πούμε ήταν πλάγια, συνήθως μιλούσε κάποιος αφηγητής. Όταν ήταν μεγάλα. σήμαινε ότι ο άλλος φώναζε. Όταν σ' ένα μπαλονάκι ήταν τα γράμματα «ψείρες», σήμαινε ότι ό άλλος ψιθύριζε. Αυτά είχαν αρχίσει σιγά σιγά να με μαγεύουν.

Στην «Κολούμπρα» όμως, εκτός από το να κάνεις τα γράμματα, ήσουν γενικότερα σημαντικό μέλος του περιοδικού. Πως θυμάσαι αυτήν την εμπειρία;
Καταρχάς ήμασταν μια παρέα. Η πρωταρχική παρέα ήταν κάποιοι φίλοι που ζούσαν στο Παρίσι και μας έστελναν περιοδικά και είχαμε υλικό. Βασικά ήταν ο Νίκος ο Βαρδίκας με τον Βασίλη Τουφεξή. Και η παρέα που είχαμε.

Ο Βασίλης βέβαια, μου έχει πει («Εν αρχή ην η Κολούμπρα» Γαλέρα, τεύχος 47) ότι βασικοί ήσουν εσύ και ο Βασίλης.
Ναι ήμασταν ο πυρήνας γιατί τρέχαμε για το περιοδικό, αλλά το πνεύμα νομίζω του περιοδικού ήταν αυτοί. Ήμασταν μια παρέα, 4-5 άτομα που κάναμε τρελή πλάκα. Μεταξύ χορών να φτιάχνουμε φωτορομάντζα και «διαφημίσεις». Αυτά ήταν βασικά ιδέες από το Hara Kiri. Δεν ήταν δικές μας. Για ένα διάστημα ήταν καθαρή πλάκα. Από ένα σημείο και μετά που άρχισε να βγαίνει το περιοδικό, μας πλησίασαν διάφοροι άνθρωποι όπως ο Θοδωρής ο Τρύφωνας από τους «Αγάπανθος», η Χαρά η Αργυροπούλου .και μ' αυτούς βέβαια ήμασταν φίλοι. Ένα παρεάκι. Και γίναμε κάτι σαν συντακτική ομάδα. Όπου έδρα του περιοδικού ήταν το σπίτι μας. Δεν υπήρχαν γραφεία και ιστορίες. Όλα εκεί γίνονταν. Και αυτό κράτησε περίπου δυο χρόνια.

Και μετά πως μεταπήδησες στη «Βαβέλ»;
Με τη Νίκη (την Τζούδα) γνωριζόμασταν από την Ιταλία. Με τη Νίκη μόνο. Δεν ήξερα ούτε την Εύη ούτε κανέναν άλλο. Εγώ, όσο έβγαινε η «Κολούμπρα», είχα τη δική μου απασχόληση ως γραφίστρια. Και κάποια στιγμή έμαθε η Νίκη από κοινούς γνωστούς τι έκανα, γιατί αυτά τα χρόνια η Νίκη ζούσε ακόμα στην Ιταλία. Δεν είχε γυρίσει και είχαμε ψιλοχαθεί. Με βρίσκει λοιπόν με τον Γιώργο τον Μπαζίνα και τον Σταύρο τον Τσελεμέγκο, και μου λένε, φτιάχνουμε περιοδικό, θέλεις να μπεις; Εγώ είπα δεν μπαίνω αλλά για ότι θέλετε σε συνεργασίες, σε lettering, σε αυτά, είμαι μέσα. Κι έτσι ξεκινήσαμε.

Εγώ σε θυμάμαι από το '89 που πρωτοήρθα στη «Βαβέλ», να είσαι πάντα στην φωτοτράπεζα και να φτιάχνεις τα γράμματα.
Ξέρεις, αυτό που μου έκανε πάντα εντύπωση, είναι ότι αυτή τη δουλειά ελάχιστοι την πρόσεχαν. Είναι ζήτημα το 1/3 των αναγνωστών. Ήμασταν σε ένα γραφείο 4Χ4. Ο Σταύρος ο Κούλας, απέναντί του εγώ που έγραφα τα lettering και η Νίκη. Ήμασταν ο ένας πάνω στον άλλο. Και πολλοί που δεν με ήξεραν, με ρώταγαν εκ των υστέρων, εσύ τι δουλειά κάνεις στη «Βαβέλ»;

Θυμάμαι που έγραφες κατευθείαν πάνω στα φιλμ.
Αυτό το είχαμε βρει με το Βασίλη. Νομίζω ότι ήταν ιδέα του Βασίλη. Και μάλιστα ήταν .πανευρωπαϊκή πατέντα. Κανένας εκδότης, απ' όσους είχαμε συζητήσει δηλαδή, δεν έκαναν κάτι τέτοιο. Μας έλεγαν, αμάν βρε παιδιά πως τα κάνετε και αυτά;

Έξω δηλαδή πως γινόταν;
Σε χαρτί. Άλλωστε αυτοί είχαν το περισσότερο υλικό τους πρωτογενές. Οι Ιταλοί για παράδειγμα έβαζαν πολλά ιταλικά κόμικς. Τα πρωτότυπα. Δημοσίευαν βέβαια και κάποια άλλα, αμερικάνικα όπως Pinuts ή μεταφράζανε κάποια Γαλλικά ή Αργεντίνικα, αλλά εκεί τα γράφανε σε χαρτί. Πες ότι είχες ένα τετράχρωμο. Σου έβγαζε το proof που ήταν σαν δοκίμιο κι εκεί πέρα κολλούσανε χαρτάκι.

Κι εσείς, πως το κάνατε;
Η διαδικασία ήταν η εξής. Παίρναμε τα copyright από μία ιστορία. Ξέραμε τα πρακτορεία. Σε μια ιστορία λοιπόν, σκεπάζαμε τα γράμματα με μπλάνκο. Αυτό μετά το δίναμε για φωτογράφηση κι έβγαινε συνήθως ασπρόμαυρο φιλμ. Εκεί πάνω έγραφα. Αλλά και τετράχρωμο να ήταν, έγραφα στο μαύρο της τετραχρωμίας. Με ραπιδογράφο. Οι ξένοι παραξενεύονται με αυτόν τον τρόπο. Τα τελευταία χρόνια βέβαια μας έπαιρναν τηλέφωνο και μας έδιναν συγχαρητήρια όταν έβλεπαν τυπωμένο το βιβλίο. Αλλά έχω ακούσει βέβαια και το άλλο... «δουλεύετε με αυτήν την μέθοδο;» Σαν να τους λες ότι δουλεύεις με άροτρο. Εκφράζοντας βέβαια πάντα στο τέλος την ικανοποίηση ότι σεβαστήκαμε το πρωτογενές υλικό.

Πράγματι, θυμάμαι κάποια φορά τον Γιώργο τον Σιούνα να σβήνει με μπλάνκο τα γράμματα από μπαλονάκια.
Αυτό γινόταν πάνω σε σελίδες (από περιοδικά κόμικς) που μετά τις φωτογραφίζαμε. Δεν γράφαμε πάνω σε αυτές γιατί το μπλάνκο έχει μια ανώμαλη επιφάνεια. Βέβαια έτσι καταστρέψαμε το αρχείο μας αλλά τουλάχιστον τα έχουμε τώρα δημοσιευμένα στα ελληνικά.

Δεν ήταν δύσκολο να γράφεις σε φιλμ με ραπιδογράφο;
Εγώ γιατί διάλεξα αυτήν την μέθοδο; Καταρχάς έπρεπε να πατάς πολύ μαλακά τον ραπιδογράφο για να μην χαλάει την πάστα του φιλμ. Αλλά μου έδινε την δυνατότητα -άνθρωποι είμαστε λάθη κάνουμε-, να διορθώνουμε ακόμα και τυχόν λάθη του μεταφραστή. Το φιλμ μου έδινε τη δυνατότητα να σβήνω πολύ εύκολα με οινόπνευμα και χαρτί απορροφητικό. Είχα φτάσει να σβήνω και μονάχα μια λεξούλα. Στέγνωνε πολύ γρήγορα και έγραφα επί τόπου επάνω. Και αυτό μου έλυνε τα χέρια.

Ακόμα έτσι δουλεύεις;
Κυρίως, ναι. Έχω περάσει lettering και ηλεκτρονικά αλλά έχει αυτή την «παγωνιά» του κομπιούτερ.

Τις ηλεκτρονικές γραμματοσειρές που κυκλοφορούν, πως τις βλέπεις;
Βγαίνει ένα ψυχρό πράγμα. Άλλη είναι η ζεστασιά στο χειρόγραφο. Έτσι πιστεύω. Έχουμε κάνει ένα βιβλίο (στη «Βαβέλ») σε συνεργασία με ταυτόχρονα άλλες 8 χώρες, το «5». Υπήρχε εκεί η προδιαγραφή και έκατσα με μια φίλη και πέρασα μέσα μια έτοιμη γραμματοσειρά. Δεν ήταν κακή η γραμματοσειρά, ήταν όμως κάτι ψυχρό. Όλα ίδια τα γράμματα.

Ναι κι αυτή η «ζεστασιά» μπορώ να πω ότι φαίνεται καλύτερα στη δουλειά σου πάνω στο «Συμβόλαιο με τον Θεό». Διαφορετικοί γραφικοί χαρακτήρες σε τίτλους, σε ψευτο-εβραϊκά.
Ναι, πράγματι. Γι' αυτό θα ήθελα να γυρίζαμε σε αυτό που λέγαμε πιο πριν. Ότι λίγος κόσμος προσέχει το λέτερινγκ από τους αναγνώστες. Νομίζει ότι δεν το καταλαβαίνει. Αλλά αυτό το προσλαμβάνει υποσυνείδητα. Αν έβλεπε (το ίδιο κόμικς) τυπωμένο με ηλεκτρονική γραμματοσειρά, θα του έκανε μια αίσθηση διαφορετική. Αν και όχι σε όλα τα κόμικς γιατί κάποια έχουν μια πολύ τυποποιημένη γραμματοσειρά, όπως ο Tomine. Αλλά για σκέψου Αλτάν με μια τέτοια γραμματοσειρά.
Οι περισσότεροι δημιουργοί βέβαια, έχουν κάνει πια την δική τους γραμματοσειρά με τα δικά τους γράμματα. Μπορεί να βγάζει μια «ψυχράδα», έχει όμως τον δικό τους χαρακτήρα. Εδώ όμως που έχουμε στη γραφή διαφορετικούς χαρακτήρες από τους λατινικούς, πρέπει να ξαναδημιουργήσουμε τη γραμματοσειρά του ξένου δημιουργού στα ελληνικά. Δύσκολο. Αλλά παρόλα αυτά, η ιδιαιτερότητα του κάθε καλλιτέχνη με το γράμμα του είναι ανεπανάληπτη.

Πόσο μάλλον με γράμματα ιδιαίτερα και χαρακτηριστικά όπως του Eisner ή του Spiegelman.
Ναι. Να μια άλλη φοβερή δουλειά που έγινε πρόσφατα στο «Maus». Μου είχε βγάλει τα μάτια. Και ήταν κάποια σημεία που είχε εβραϊκά μέσα και άλλα. Υπάρχει απ' την άλλη και η δυσκολία με την ελληνική μετάφραση, είτε γράφεις στο χέρι είτε στο κομπιούτερ. Στην ελληνική γλώσσα είναι τουλάχιστον το 1/3 επιπλέον τα γράμματα στα μπαλονάκια. Επίσης έχουμε και πάρα πολλές «ουρίτσες». Και το συγκεκριμένο ήταν πάρα πολύ πυκνό. Σε κάποια σημεία έπρεπε να μείνει το κείμενο του Spiegelman. Και είχα φέρει το κείμενο έτσι -από την εξάσκηση μετά από κάποιες σελίδες-, που δεν ξεχώριζαν ποια ήταν τα γράμματα του συγγραφέα και ποια τα δικά μου.

Φυσικά αυτό που κάνεις δεν είναι επάγγελμα.
Όχι. Δεν πληρώνεται και δεν καταλαβαίνει ο άλλος το μέγεθος της δουλειάς.
Δεν είμαι βέβαια η μοναδική. Παλιότερα υπήρχε η Μαρία η Βρεττού και η Παυλίνα η Κιουρτσιδάκη. Έκαναν πολύ καλό lettering στο «Παρά Πέντε». Σιγά σιγά όμως αποσύρθηκαν, προφανώς για λόγους οικονομικούς. Επίσης στη «Βαβέλ», κάποια στιγμή είχαν κάνει lettering ο Ηλίας ο Ταμπακέας και ο Ηλίας ο Σάλαρης. Όλοι, όπως και σε άλλα επαγγέλματα σαν τους σκιτσογράφους, είχαμε και μια δεύτερη δουλειά. Εγώ βέβαια, από ένα σημείο και μετά έπαψα να έχω άλλο επάγγελμα. Επειδή δούλευα στην «Βαβέλ», σιγά σιγά χάθηκα από την αγορά. Έγινε η κύρια απασχόλησή μου. Και όσες υπήρχαν, ήταν πάλι σχετικές με τα κόμικς. Δύσκολα χρόνια.

Πιστεύεις ότι αυτό το πράγμα, θα έχει συνέχεια στην Ελλάδα;
Όχι δεν νομίζω. Η συνέχεια θα υπάρχει σε τίποτα «βαρεμένους». Που προσέχουν την λεπτομέρεια και αυτά. Και αποσπασματικά. Δεδομένου ότι και η τεχνολογία αλλάζει. Σιγά σιγά οι τυπογράφοι δεν παίρνουν φιλμ. Οπότε και όλη αυτή η διαδικασία εκλείπει. Θα μπορούσε να βρεθεί βέβαια και άλλη πατέντα, που έχω σκεφτεί ήδη και την έχουμε κάνει. Τα γράφω σε δικό μου φιλμ ή χαρτί και τα περνάει μετά ο γραφίστας ένθεση στο κομπιούτερ. Αλλά σε γενικές γραμμές είναι μια δουλειά που δεν πληρώνεται, μια δουλειά χρονοβόρα. Ένας εκδότης σου λέει, «το θέλω... χθες», γιατί έτσι δουλεύει ο κόσμος. Αυτό το πράγμα θα εκλείψει. Και θα εμφανίζεται σε δύσκολες περιπτώσεις όπως του Eisner.
Ξέρεις, και οι ίδιοι οι δημιουργοί επειδή πλέον κάνουν δουλειά σε κομπιούτερ, διευκολύνονται από τις ηλεκτρονικές γραμματοσειρές. Δεν έχει αλλάξει μόνο το lettering. Έχει αλλάξει όλη η τεχνολογία. Οπότε δεν μπορείς να μείνεις ξαφνικά σε κάτι τέτοιο. Δεν θα είσαι συμβατός. Είδος προς εξαφάνιση.

Έχεις σκεφτεί να κάνεις δική σου ηλεκτρονική γραμματοσειρά;
Έχω μια ήδη έτοιμη. Που τη χρησιμοποιώ και πάρα πολύ συχνά. Την έχω σαν πασπαρτού. Την έχω σχεδιάσει με το illustrator αλλά δεν έχει γίνει ακόμα γραμματοσειρά. Κάποια στιγμή πάντως θα γίνει. Ο προβληματισμός μου εμένα είναι πόσες γραμματοσειρές να κάνω; Να κάνω τρεις, τέσσερεις; Ήδη αυτή που έχω κάνει είναι με δυο μορφές. Με μια στρογγυλοποίηση η μία και κάπως γωνιώδης η άλλη. Δυο εκδοχές, αλλά πόσες να κάνω; Εγώ συνήθως εμπνέομαι απ' τον κάθε καλλιτέχνη. Ο Topi ας πούμε έχει όρθια γράμματα, ο άλλος έχει σπασμένα παιδικά. Ο καθένας έχει τα δικά του. Εγώ στη ζωή μου μπορεί και να έχω κάνει και πενήντα διαφορετικές. Και λίγες λέω. Πόσες να κάνω; Δεν έχει τελειωμό αυτή η ιστορία. Αλλά θα μπει στο πρόγραμμα, μια δική μου που χρησιμοποιώ πιο συχνά. Κάποια στιγμή θα γίνει γιατί θα μας χρησιμέψει κι εδώ στο περιοδικό.

Παυλίνα σ' ευχαριστούμε για την ξενάγηση στον ιδιαίτερο κόσμο σου. Καλή συνέχεια.


 

 

 

 

 

Σκιτσογράφοι
Αρκάς
Ιορδάνης Ανανιάδης
Τάσος Αναστασίου
Αρχέλαος
Τάσος Αποστολίδης
Αντώνης Βαβαγιάννης
Σπύρος Βερύκιος
Δημήτης Βιτάλης
Θεοδόσης Βρανάς
Σπύρος Δερβενιώτης
Μιχάλης Διαλυνάς
Λάζαρος Ζήκος
Πέτρος Ζερβός
Μαρία Ζογλοπίτου
Χρήστος Ζωϊδης
Γιάννης Ιωάννου
Γιάννης Καλαϊτζής
Καρκ
Μιχάλης Κουντούρης
Νίκος Κούτσης
Γιάννης Κουτσούρης
Κυρ
Ηλίας Κυριαζής
Κων
Βασίλης Λώλος
Ηλίας Μακρής
Μποστ
Παναγιώτης Μαραγκός
Νίκος Μαρουλάκης
Γιώργος Μελισσαρόπουλος
Νίκος Μηλιώρης
Γιάννης Μητσομπόνος
Κώστας Μητρόπουλος
Γιώργος Μπότσος
Αλή Ντίνο 1
Αλή Ντίνο 2
΄Εφη Ξένου
Σπύρος Ορνεράκης
Ζήσης Παπαγεωργίου
Γιώργος Παπαδάκης
Αλέκος Παπαδάτος
Βαγγέλης Παυλίδης
Θανάσης Πέτρου
Ανδρέας Πετρουλάκης
Φώτης Πεχλιβανίδης
Βλαντιμίρ Ραντιμπράτοβιτς
Στάθης
Tasmar
Τέτη Σώτου
Ηλίας Ταμπακέας
Γιώργος Tραγάκης
Γιώργος Τσούκης
Δημήτρης Χαντζόπουλος
Βαγγέλης Χερουβείμ
Βασίλης Χριστοδούλου
Soloup
 
Ειδικά Αφιερώματα

Comicdom 

Δημήτρης Βανέλλης
Παυλίνα Καλλίδου
Koμικοϊστορίες
Γκιουνερί Ιτσογλου
Παραπέντε
Ομάδα "Υ"

Αστεινομία vs Haderer

 
Αrtως Radio
Το ραδιόφωνο του Ως3