ΛΕΒ ΝΤΟΝΙΝ

(Ως3 - ΙΟΥΝΙΟΣ 2001)

ΚΕΙΜΕΝΟ/ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΕΛΕΝΗ ΚΟΥΡΤΙΔΟΥ

Από τη Ρωσία με αγάπη» ήρθε η άρνησή του να απαντήσει σε γραπτές ερωτήσεις. Περιορίστηκε να σημειώσει «θέλω να κοιτώ τον συνομιλητή μου στα μάτια». Τελικά, η συνάντησή μας πραγματοποιήθηκε στις αρχές Μαΐου, στη Θεσσαλονίκη, πλάι στη θάλασσα, «που τον γαληνεύει». Οι αφορμές ήταν δύο: η παράσταση Αδελφοί και Αδελφές, με την οποία το θέατρο Μάλι συμμετείχε στο Φεστιβάλ της Ένωσης των Θεάτρων της Ευρώπης που φέτος διοργάνωσε το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος και το Γκαουντεάμους που παρουσιάζετε στο Ηρώδειο, στις 26 και 27 Ιουνίου.  Αιτία η γνωριμία με έναν από τους τελευταίους ιδεολόγους του θεάτρου, ο οποίος επαλήθευσε -γι' άλλη μια φορά- ότι η ανθρωπιά και η απλότητα είναι βασικά χαρακτηριστικά ενός αληθινά σημαντικού δημιουργού.
Μίλησε με πάθος για τη δουλειά του στο θέατρο, για το Μάλι και τους ηθοποιούς του, για τους σκηνοθέτες τους οποίους θαυμάζει, τον Βασίλιεφ, τον Μπρουκ και τον Στρέλερ. Κυρίως, όμως, μίλησε για τον Άνθρωπο. Εκφραστικός, με λαμπερά μάτια, δυνατό γέλιο και χέρια που ζωγραφίζουν τις λέξεις με την κίνηση, ο Λεβ Ντόντιν χρειάστηκε λιγότερο από μία ώρα, για να ξεδιπλώσει μπροστά μας αυτό που ο ίδιος αρνείται ως πλαστό ανθρώπινο κατασκεύασμα, τη ρωσική ψυχή.

Σε τι διαφέρει η ρωσική ψυχή από την ελληνική ή τη γαλλική;
Σε τίποτε που να θεωρώ ουσιαστικό. Ταξιδεύοντας, ανακάλυψα ότι μπορούμε να μιλούμε για διαφορετικές κουλτούρες, ακόμη και για διαφορετική εθνική ιδιοσυγκρασία. Οι Άγγλοι, για παράδειγμα, είναι πολύ συγκρατημένοι και δεν εκδηλώνουν εύκολα τα συναισθήματά τους. Οι Ιάπωνες έχουν διαφορετική φιλοσοφία. Όλοι όμως θα συγκινηθούν από ένα σημαντικό έργο, ακόμη κι αν πραγματεύεται την ιστορία του ρωσικού λαού. Ξέρετε γιατί; Η ανθρώπινη ουσία -και κατά συνέπεια η ανθρώπινη ιστορία- είναι μία και μοναδική.

Ωστόσο, οι κριτικοί σάς έχουν χαρακτηρίσει «ανατόμο της ρωσικής ψυχής». Άλλωστε, πολλά από τα έργα σας ανιχνεύουν την ιστορία και την παράδοση του λαού σας.
Έχουμε περάσει πολλούς μήνες σε ρωσικά χωριά, μελετώντας τα τραγούδια, τους χορούς και τα έθιμα των ανθρώπων στη ρωσική ύπαιθρο. Το συμπέρασμά μας είναι πάντοτε το ίδιο. Πίσω από τα διαφορετικά ήθη και έθιμα κρύβεται η ίδια ανθρώπινη ψυχή. Η ιστορία, την οποία κάθε φορά χρησιμοποιούμε, είναι μόνο η αφορμή για να ανιχνεύσουμε αυτό που πραγματικά μας απασχολεί, την ανθρώπινη κατάσταση.

Τα έργα του Φιοντόρ Αμπράμοφ σημάδεψαν την καριέρα σας. Την εποχή που επιλέξατε να τα μεταφέρετε στη σκηνή, ο ίδιος ήταν ακόμη στη μαύρη λίστα. Ήταν πολιτική πράξη ή καλλιτεχνική πρόταση η τολμηρή επιλογή σας;
Θέατρο δεν σημαίνει πολιτική, θέατρο σημαίνει ανθρωπιά. Όταν αποφάσισα να ανεβάσω Αμπράμοφ, ήξερα ότι έπαιζα με την τύχη πολλών ανθρώπων. Μιλούμε για έργα που είχαν για πολλά χρόνια πρόβλημα με τη λογοκρισία. Ο Αμπράμοφ απείλησε ότι θα τα παρουσίαζε στο εξωτερικό, για να μπορέσουν να δουν το φως της δημοσιότητας. Το ρίσκο λοιπόν ήταν μεγάλο, αλλά το κίνητρο σημαντικότερο. Ένα σπουδαίο έργο που έλεγε την αλήθεια για τη ζωή του λαού μας. Η αλήθεια τότε ήταν ένα απαγορευμένο αγαθό, αφού το καθεστώς την έτρεμε, αλλά η Τέχνη πρέπει να αδιαφορεί για την αντίδραση των πολιτικών.

Πώς ανταποκρίθηκε το κοινό σε μία «απαγορευμένη» αλήθεια;
Ο κόσμος δεν πίστευε ότι θα τολμούσαμε να ανεβάσουμε ένα τέτοιο έργο. Το βρήκαν επαναστατικό και θεωρούσαν τη συμμετοχή τους στην παράσταση πράξη επαναστατική. Έφευγαν από το θέατρο πιο δυνατοί, σαν να είχαν βγει από λήθαργο. Πιστεύω ότι αυτό το έργο έπαιξε σημαντικό ρόλο στο τέλος της στασιμότητας, στην οποία είχαμε πέσει.

Έχει επηρεαστεί το θέατρο στη Ρωσία από την αλλαγή της πολιτικής κατάστασης;
Σήμερα δεν υπάρχουν απαγορευμένα έργα, επομένως τα πράγματα είναι ευκολότερα. Ωστόσο, παρατηρώ ότι αυτή η ελευθερία δεν λειτουργεί προς όφελος της ουσίας του θεάτρου. Όπως και στην πολιτική έτσι και στο θέατρο, το μοναδικό ζητούμενο, πλέον, είναι το χρήμα.

Αυτό σημαίνει ότι το θέατρο αντιμετωπίζεται ως άλλο ένα προϊόν ταχείας κατανάλωσης;
Έχει γίνει fast-food, όπως και η ζωή μας. Οι σπόνσορες θέλουν όλα να γίνονται γρήγορα. Δεν καταλαβαίνουν την τέχνη. Κάνω τέχνη σημαίνει καταθέτω την ψυχή μου. Αυτό είναι μια εξαιρετικά επίπονη διαδικασία που υπακούει σε δύσκολους κανόνες. Η τέχνη δεν τρέχει πίσω από τον αιώνα. Προπορεύεται. Το θέατρο δεν πρέπει να μοιάζει στην τηλεόραση ούτε να υιοθετεί τους ρυθμούς της. Δυστυχώς, οι σπόνσορες βιάζονται να καταντήσουν την τέχνη ουραγό της show-biz.

Ποιος είναι ο αντίλογος που προτείνει το θέατρο Μάλι απέναντι σε μια τέτοια εξέλιξη;
Αντιστεκόμαστε στους γρήγορους ρυθμούς, όπως κάναμε πάντοτε. Κάνουμε μακροχρόνιες έρευνες και στοχεύουμε σε έργα που θα αντέξουν στο χρόνο. Τρία χρόνια παλεύαμε τους Δαιμονισμένους του Ντοστογιέφσκι, αλλά το αποτέλεσμα μας δικαιώνει ακόμη και σήμερα. Θέλουμε το θέατρό μας να παραμείνει ζωντανό, όπως ένα καλό βιβλίο, ανεξάρτητα από την εποχή του.

Πέρυσι ξαφνιάσατε με τη νέα σας παραγωγή, αφού επιλέξατε ένα έργο του Μπράιαν Φρίελ, τη Μόλι Σουίνι, που το χαρακτηρίζει η εσωστρέφεια. Η ηρωίδα αρνείται να προσαρμοστεί στην πραγματικότητα, την οποία επιβάλλει η πρόοδος, και προτιμά το δικό της, διαφορετικό κόσμο. Υιοθετείτε μια τέτοια άρνηση;
Προχωρούμε μπροστά όπως και η ζωή, αλλά με τους δικούς μας όρους. Πιστεύουμε ότι ο άνθρωπος πρέπει να κοιτάζει μέσα του, να ανατρέχει στην ανθρωπιά του και από εκεί να αντλεί τη δύναμή του. Αυτό προϋποθέτει χρόνο και ηρεμία, δηλαδή ό,τι μας στερεί η εποχή μας. Θέλουμε, λοιπόν, η σκηνή του θεάτρου να λειτουργεί όπως ένα τεράστιο σταυρόλεξο. Να προκαλεί τον θεατή να σκεφτεί και να αναζητήσει απαντήσεις, απαλλαγμένος από περιττές πληροφορίες και πλαστούς προβληματισμούς. Ο θεατής πρέπει να βρίσκει στο θέατρο το χρόνο και την ηρεμία που χρειάζεται, για να αφουγκραστεί τα γύρω και τα μέσα του. Το έργο του Φρίελ προσφέρει αυτή τη δυνατότητα.

Παρατηρώ πως, όταν μιλάτε για το θέατρο Μάλι, χρησιμοποιείτε το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο. Λειτούργησε θετικά το γεγονός ότι οι περισσότεροι ηθοποιοί σας ήταν μαθητές σας ή έτσι στερηθήκατε την πολυφωνία;
Η βάση του θεάτρου μας είναι οι 55 μόνιμοι ηθοποιοί του. Οι πιο πολλοί προέρχονται από το φυτώριο της σχολής μας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μεταγγίζουν στο θέατρο τη δική τους φρεσκάδα. Μαθαίνουμε ο ένας από τον άλλον και καλλιεργούμε μια κοινή θεατρική γλώσσα. Ακόμη και στα διαλείμματα από τις πρόβες μένουμε όλοι μαζί και συζητάμε τους προβληματισμούς και τις ιδέες μας.
Κάπως έτσι γεννήθηκε το Γκαουντεάμους, έργο το οποίο είδαμε και στη Θεσσαλονίκη πριν από τέσσερα χρόνια. Φέτος θα το παρουσιάσετε στο Ηρώδειο.

Ένα έργο που έχετε παραδεχτεί ότι αγαπάτε ιδιαίτερα.
Είναι ένα έργο, το οποίο προέκυψε μέσα στην αίθουσα διδασκαλίας, όπου δίδασκα το μυθιστόρημα του Σεργκέι Καλέντιν, ως εξαιρετικό δείγμα της σύγχρονης λογοτεχνίας. Οι μαθητές μου συγκινήθηκαν από την τόλμη με την οποία άγγιζε το ζήτημα του ρωσικού στρατού, θέμα ταμπού της εποχής, εξαιτίας της εξαθλίωσης της ζωής στο στρατό. Η ζωή τότε δεν άξιζε τίποτε. Οι μαθητές μου κατέθεσαν όλο το παράπονο της ψυχής τους σ' αυτό το έργο κι εγώ μοιράστηκα τη δική τους αλήθεια. Αυτή η αλήθεια μιλά κατευθείαν στην ανθρώπινη ψυχή, σε όποιο μέρος του κόσμου κι αν βρίσκεται.

Ποιες είναι οι αρετές που ζητάτε από τους ηθοποιούς σας;
Μία και μόνη, η ανθρωπιά. Θέλω να είναι άνθρωποι με το Α κεφαλαίο, και στη ζωή και στο θέατρο. Άλλωστε, αυτά τα δύο δεν τα διαχωρίζω. Είναι συγκοινωνούντα δοχεία. Αυτό που τους ζητώ, λοιπόν, είναι να παίζουν στη σκηνή την αλήθεια τους. Πρέπει να καταλάβουν πώς λειτουργεί το σώμα τους, πώς χτυπά η καρδιά τους, πώς αναπνέουν, πώς μιλούν με τα μάτια. Τι σημαίνει ζωή! Δεν τους θέλω θεατρίνους. Θέλω να παίζουν θέατρο για την ψυχή τους.

Πέρυσι η Ευρώπη σάς τίμησε μ' ένα πολύ σημαντικό βραβείο. Βρίσκετε να έχουν νόημα τέτοιες βραβεύσεις;
Χάρηκα πολύ για αυτήν την αναγνώριση, κυρίως επειδή ήρθε από την Ευρώπη. Χαίρομαι που πέφτουν τα τείχη, αλλά διακρίνω κάποια αξεπέραστα σύνορα. Τείχη που, ακόμη, δεν έχουμε συνειδητοποιήσει την ύπαρξή τους. Αυτά τα οποία χτίζουμε γύρω από τον εαυτό μας. Λέμε για τον διπλανό μας πως είναι Άλλος. Δεν καταλαβαίνουμε πόσο ίδιοι είμαστε στον πόνο και στη χαρά.

Ποια είναι η γνώμη σας για το ευρωπαϊκό θέατρο;
Εγώ θα σας μιλήσω για τους αρχαίους κλασικούς. Εκεί, στο παρελθόν της, πρέπει να αναζητήσει η Ευρώπη πώς θα προχωρήσει το μέλλον του θεάτρου.
Νομίζω ότι αυτό δεν το έχουμε κατανοήσει πραγματικά.

Το λέτε αυτό, αν και δεν έχετε ανεβάσει ποτέ αρχαίο δράμα.
Έχω όνειρο να ανεβάσω την Ηλέκτρα. Αυτό όμως απαιτεί πολύ χρόνο και αφοσίωση. Γι' αυτό δεν το τόλμησα ως τώρα. Συζητώ, ωστόσο, την πιθανότητα μιας συμπαραγωγής με το Ελληνικό Φεστιβάλ. Ίσως στην Επίδαυρο. Εύχομαι...

Τι άλλο εύχεστε για το μέλλον;
Να ερωτευτώ το έργο που ακόμη δεν έχω διαβάσει...
Να μείνει μακριά μας το τέλος.
Να μην τελειώνει η σκέψη, η γνώση, η αφοσίωση και η φιλία. Όλα να είναι σπορά που θα καρπίζει στο μέλλον.
Να μην μπει τελεία στην τελευταία μου φράση. Ας μείνει ατελείωτη, μήπως εγώ ή κάποιος άλλος συνεχίσουμε αύριο...