ΜΑΝΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ

(Ως3 - ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2004)

ΚΕΙΜΕΝΟ/ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΣYΣΣH ΚΑΠΛΑΝΗ

...Περιγράφω μια γυναίκα που κεντάει και μετά το θάνατό της. Είναι αμίλητη, μένει  στα πάνω δωμάτια του σπιτιού και κεντάει αυτό...

Καλησπέρα. Το βρήκατε εύκολα το σπίτι;  Καθίστε. Τι να σας προσφέρω; Φτιάχνω μόνος μου γλυκό του κουταλιού, σταφύλι. Το κάνω πολύ ελαφρύ.
Το σπίτι του στιχουργού και ποιητή Μάνου Ελευθερίου ήταν έτσι ακριβώς όπως το φανταζόμουνα. Πολλά βιβλία, συλλεκτικά κομμάτια, πίνακες, πολλές φωτογραφίες, πάρα πολλά διακοσμητικά, που σίγουρα καθ' ένα τους θα 'χει και μια προσωπική ιστορία που θα το συνοδεύει. Ο χώρος που ζούμε μας μαρτυράει.
Πάνω σε ένα παλιό σερβάν ανάμεσα σε άλλες φωτογραφίες μια μικρή φωτογραφία χαρακτηριστική, προφίλ της Ελένης Παπαδάκη, εκείνης της μεγάλης Ελληνίδας τραγωδού, με αφιέρωση. Δίπλα της η φωτογραφία ενός όμορφου νεαρού με αφιέρωση προς την Ελ. Παπαδάκη. Να θυμηθώ να ρωτήσω ποιος είναι, σκέφτηκα.
Έχουμε ξανασυναντηθεί;

Ναι.
Είμαι μεγάλος πια και δε θυμάμαι. (Σ.Σ. Τώρα εγώ αυτό γιατί δεν το πίστεψα;)
Λοιπόν, θα σας πω για το βιβλίο μου, που θα κυκλοφορήσει τέλος του μήνα από τις εκδόσεις «Μεταίχμιο». «Ο καιρός των χρυσανθέμων» είναι το πρώτο μου μυθιστόρημα. Άλλη μια νουβέλα έχω εκδώσει. Έχω και δυο τρία άλλα μυθιστορήματα στο συρτάρι μου, που δε μ' αρέσουν, δεν ξέρω τι θα αποκάνω μ' αυτά.

Έχετε εκδώσει 18 βιβλία, ποιητικές συλλογές, λευκώματα για τη Σύρο, μια σειρά βιβλίων για το θέατρο στην Ερμούπολη, ένα άλλο αφιερωμένο στον Αλ. Παπαδιαμάντη, αρκετές επιφυλλίδες και τραγούδια σας, κάποια τρυφερά βιβλία για μικρά και μεγάλα παιδιά εικονογραφημένα.

Πού τα βρήκατε όλα αυτά;

Όσα δεν ήξερα στο ΄Ιντερνετ.
Α, δεν έχω υπολογιστή, δεν ξέρω. Σε μια γραφομηχανή γράφω χρόνια  τώρα. Της έχουν φύγει τελευταία και δυο γράμματα, οπότε γράφω πια στο χέρι.
«Η υπόθεση στο βιβλίο αρχίζει το Νοέμβριο του 1896, συγκεκριμένα στις 8 Νοεμβρίου, μέρα που γιορτάζει ο Άγγελος ο κύριος ήρωας του βιβλίου, ο Άγγελος Πινάς. Εκείνη την ημέρα η Ευαγγελία Παρασκευοπούλου, αληθινό πρόσωπο, η μεγαλύτερη θεατρική δόξα του 19ου αιώνα, φτάνει με το θίασό της στην Ερμούπολη, για να παίξουν τη Φαύστα του Δημ. Βερναρδάκη.»
Αλήθεια, πώς θυμόταν το κείμενο από τη Φαύστα, αποκλείεται να το καταλάβαινε, δεν ήξερε γράμματα.
«Η Παρασκευοπούλου συνδέεται φιλικά με την οικογένεια των Πινά και συχνά τους επισκέπτεται. Είναι λίγο πριν την πλήρη οικονομική τους κατάρρευση. Ο Πινάς είχε σπουδάσει δικηγόρος, αλλά ανέλαβε τελικά το Βυρσοδεψείο του θείου του, όμως δεν ήξερε τη δουλειά και το άφησε στην τύχη του.»
Η Ζενί Πινά ήταν μια πανέμορφη γυναίκα, θα σας  δείξω μετά τη φωτογραφία της από το λεύκωμά «Ενθύμιον Σύρας». Είναι ωραίο το γλυκό;
«Ένας ηθοποιός του θιάσου αρρωσταίνει και τον επισκέπτεται στο νοσοκομείο ο ίδιος ο Σαίξπηρ, ο οποίος του δίνει αρκετές πληροφορίες διευκρινιστικές για την πλοκή του βιβλίου, αλλά και άλλες χρήσιμες για την οικογένεια Πινά, που θεόσταλτα θα καταφέρει τελικά να ορθοποδήσει οικονομικά..»
Από τότε που πέθανε ο Σαίξπηρ  το 1616 επισκέπτεται όλους τους ηθοποιούς που έχουν παίξει σε έργα του, ιδίως αυτούς που έχουν παίξει τους πιο μικρούς και ασήμαντους ρόλους. Οπωσδήποτε αυτούς που έχουν παίξει τους ρόλους των φρουρών σε έργα του, που δεν έλεγαν  λόγια. Τους επισκέπτεται, όταν είναι έτοιμοι να πεθάνουν. Ο Σαίξπηρ λοιπόν, λέει μια τρομακτική ιστορία στον  ετοιμοθάνατο ηθοποιό. Κάποτε ο κύριος Πινάς τα έφτιαξε με την υπηρέτριά του και την «κατέστησε έγκυο», όπως έλεγαν τότε. Να σας πω δε, πως το Βρεχοκομείο, όπως το λέγανε στη Σύρα, έγινε για τα νόθα παιδιά των βιομηχάνων εφοπλιστών κ.λ.π.
«Σημαντικό ρόλο στο βιβλίο παίζει η υπηρέτρια της Ζενί Πινά, η οποία είναι Καθολική και πιστεύει πολύ. Αυτή η μεγάλη πίστη της, της δίνει τη δυνατότητα να κάνει θαύματα, μπορεί να 'διαβλέπει' για κάθε άνθρωπο την πορεία της ζωής του, αλλά και να ξέρει καλά πότε θα πεθάνει. Χρόνια μετά η Καθολική εκκλησία θα την ανακηρύξει αγία.»
Στο βιβλίο μου μέσα περιγράφονται πολλά θαύματα. Στο ταξίδι του θιάσου από τον Πειραιά στην Ερμούπολη κάποιος καταφέρνει να κοπάσει την τρικυμία, είναι το πρώτο θαύμα.
Περιγράφω μια γυναίκα που κεντάει και μετά το θάνατό της. Είναι αμίλητη, μένει  στα πάνω δωμάτια του σπιτιού και κεντάει αυτό. (Μου δείχνει έναν πίνακα). Το κεντάει 40 χρόνια περίπου. Αυτόν τον πίνακα το αγόρασα πριν 30 χρόνια περίπου. Είναι ο Έκτωρ συρόμενος υπό τον ίππον του Πηλίδου. Μου τον είχε πάρει ο Γιώργος Χειμωνάς τόσα χρόνια, τον είχε μαζί του και στο Παρίσι στο προηγούμενο ταξίδι του, όχι σ' αυτό το τελευταίο του.Τώρα πια τον πήρα πίσω.

Γιατί τόσα θαύματα;
Οι άνθρωποι όταν πιστεύουν πολύ σε κάτι μπορούν να κάνουν θαύματα. Το πιστεύω αυτό!
«Δίνεται η παράσταση της «Φαύστας» με επιτυχία. Συμβαίνουν πολλά εν τω μεταξύ. Μίση, ζήλιες, πένθη, έρωτες, περιγράφονται μέσα στο βιβλίο. Τέλος πάντων.
Στο αποχαιρετιστήριο δείπνο που παραθέτει η οικογένεια Πινά σε όλο το θίασο, οι παριστάμενοι θα ακούσουν για πρώτη φορά φωνόγραφο. Θα ακούσουν αρκετές από τις όπερες που ήδη κυκλοφορούσαν σε δίσκους στο εξωτερικό.
Το χιόνι εκείνο το βράδυ είχε σκεπάσει την πόλη. Ξαφνικά, ένα μέρος της οροφής πέφτει. Ευτυχώς είχαν σηκωθεί από το τραπέζι όλοι.
Αίφνης το σπίτι βρίσκεται να ταξιδεύει στη θάλασσα. Οπότε πάνε και στέκονται όλοι μαζί παίζοντας την πρώτη σκηνή από τον Άμλετ, δίπλα στη θαλαμηγό της Μοσχάνθης Μαγκαδάκη.»
Μου άρεσε πολύ αυτό το όνομα!

Παίζουν Άμλετ;
Ναι, σε όλο το βιβλίο «στοιχειώνουν» αποσπάσματα από τον Άμλετ είτε στο πρωτότυπο, είτε σε μεταφράσεις του Περβάνογλου ή του Δαμιράλη.
Γιατί; Είναι το όνειρο κάθε ηθοποιού να παίξει Άμλετ. Οι αλήθειες που λέει είναι αιώνιες. Βάζει πάρα πολλά ερωτήματα μέσα από το κείμενο του Άμλετ ο Σαίξπηρ.
«Οι ηθοποιοί κατορθώνουν και περπατούν πάνω στη θάλασσα και ανεβαίνουν στη θαλαμηγό. Είναι κι αυτό ένα από τα πολλά θαύματα του βιβλίου.»
Να σας διαβάσω τις τελευταίες αράδες του βιβλίου;
«Τρέμοντας απ' το κρύο και τον πανικό, μούσκεμα από τη θάλασσα, αλλά ζωντανοί όλοι και ασφαλείς πάνω στο ουρανόσταλτο καράβι, στάθηκαν μια στιγμή και κοίταξαν από ένστικτο για τελευταία ίσως φορά πίσω τους, καθώς ακούστηκε ένας τρομακτικός κρότος και από κάπου μες στο σκοτάδι είδαν να σηκώνεται το εφιαλτικό φτερό μιας τεράστιας φλόγας και να ανεβαίνει στον ουρανό σαν λάβα ηφαιστείου και σαν πυροτέχνημα. Ήταν, όλοι το κατάλαβαν, το φιλόξενο μέγαρο των Πινά, βούλιαζε φλεγόμενο στη θάλασσα καταπίνοντας και παίρνοντας μαζί του νεκρούς και ζωντανούς και μαζί σχεδόν ολόκληρη την χρυσοπλοκότατη πόλη.»
Τι θέλω να πω μ' αυτό το φινάλε; Ένα μέρος του παλαιού κόσμου τελειώνει και δημιουργείται ένας καινούργιος κόσμος που υπόσχεται αγάπη κι άλλες ευτυχίες.
Το βιβλίο αυτό με παίδεψε 14 χρόνια, τα τελευταία πέντε χρόνια ιδιαίτερα ήταν η κύρια έννοια μου. Η κυρία Μεγαπάνου με καθοδήγησε να καταγράψω σωστά  τα υφάσματα από τα οποία ήταν φτιαγμένα τα ρούχα των ηρωίδων. Τα πλούσια δείπνα τους μου πήρε καιρό να τα παρουσιάσω  ακριβώς, μετά από μελέτη αρχείων, εφημερίδων κλπ  της εποχής. Επίσης ανέτρεξα σε βιβλία, για να περιγράψω ακριβώς τους πολύτιμους λίθους κάποιων κοσμημάτων που φορούν  ήρωες στο βιβλίο. Τα πρόσωπα  τα περισσότερα είναι πραγματικά, τα περιστατικά, μερικά έστω, έχουν συμβεί. Ορισμένα ιστορικά και καλλιτεχνικά γεγονότα τα μετατόπισα χρονολογικά, για να με βοηθήσουν περισσότερο στη ροή της ιστορίας μου.

Μου φάνηκε σαν να μου περιγράφατε μια θεατρική παράσταση.
Έτσι είναι. (Σ.Σ. Είναι σαφές πως τη χάρηκε την παρατήρησή μου). Είναι θέατρο εν θεάτρω. Είναι γεμάτο διαλόγους το βιβλίο. Κάποιος σκηνοθέτης  το διάβασε ήδη κι ενθουσιάστηκε. Δε θα σας πω ποιος είναι, είναι νωρίς ακόμη.
Τι να σας δείξω τώρα; Θέλετε να σας βάλω να ακούσετε τη Σάρα Μπερνάρ; Μου την έστειλε ένας φίλος από το Παρίσι τελευταία. Ο άντρας της Σάρας Μπερνάρ ήταν γιος δημάρχου της Ερμουπόλεως, ο Αριστείδης Δαμαλάς.
Το αγαπώ το θέατρο. Έχω σπουδάσει θέατρο. Κι αυτό το βιβλίο είναι ένα κεράκι σε κάτι που αγαπώ πολύ!

Στίχοι για τραγούδια;
En passant.

Έχετε φωτογραφία της Ελένης Παπαδάκη με αφιέρωση εκεί.
Α, την είδατε; Η διπλανή φωτογραφία είναι του Δημήτρη Μητρόπουλου. Η Ελένη Παπαδάκη ήταν τεράστια ηθοποιός. Δε νομίζω πως την έφαγε η Ιντέλιτζεν Σέρβις όπως είπαν τότε, οι δικοί της την έφαγαν. Υπάρχει ηθοποιός που φώναξε δημόσια: Θάνατος στην πουτάνα!
Έβγαινε στη σκηνή κι έλεγε 40 λέξεις σ' όλη την παράσταση κι αυτές ιταλικά και τους έκλεβε την παράσταση.
Ήξερε  πολλές γλώσσες και αρχαία ελληνικά, είχε τελειώσει Ωδείο και Φωνητική και Πιάνο. Απέκτησα τελευταία την αλληλογραφία της Ελένης Παπαδάκη.
Μου δείχνει τακτοποιημένα άλμπουμς με φωτογραφίες της Παπαδάκη από παραστάσεις.

Γιατί δε γράφεται την ιστορία της Ελένης Παπαδάκη;
Πού το καταλάβατε; Αυτό κάνω τώρα. Έλεν φον Παμστ. Μια μυθιστορία που η ηρωίδα σε κάποιους θα θυμίζει την ηθοποιό Ελένη Παπαδάκη.
Όταν βγήκα στο δρόμο θυμήθηκα το «En passant», που είπε ο Μάνος Ελευθερίου στην ερώτησή μου για επόμενους στίχους του. «Είναι αρρώστια τα τραγούδια τι θαρρείς/ βρες αγάπες άλλες φως μου να χαρείς..», είχε γράψει.
Αγάπες άλλες. «Ένα κεράκι σε κάτι που αγαπώ πολύ, δηλαδή το θέατρο είναι το βιβλίο μου «Ο καιρός των χρυσανθέμων.» Μάλλον και το επόμενο του, όπως φαίνεται. «Έλεν φον Παμστ.»
Να είσαι καλά να ανάβεις κεράκια σε αγάπες σου, Μάνο Ελευθερίου και να μας φωτίζεις και να μας ζεσταίνεις όλους μας.